دانش‌آموز و دانشجوی ما باید مطالبه‌گر باشد
داود فتحی با بیان اینکه دانش‌آموز و دانشجوی ما باید مطالبه‌گر باشد مطرح کرد: پرورش دانش‌آموز مطالبه‌گر، فراتر از آموزش پرسشگری، به ایجاد امنیت روانی در خانواده، تقویت مهارت گفت‌وگو و فراهم بودن فضای امن برای بیان انتقاد و خواسته‌ها نیاز دارد.
به گزارش ایکنا از همدان، روز دانش‌آموز فرصتی برای توجه به نقش نسل نوجوان در آینده جامعه و بازخوانی جایگاه آنان در عرصه‌های اجتماعی است. در این میان، پرورش دانش‌آموزانی پرسشگر، مطالبه‌گر و مسئولیت‌پذیر که نسبت به مسائل پیرامون خود بی‌تفاوت نباشند، اهمیت ویژه‌ای دارد. اما دانش‌آموز امروز تا چه اندازه از روحیه مطالبه‌گری برخوردار است و خانواده و مدرسه چه نقشی در تقویت این ویژگی دارند، خبرنگار ایکنا از همدان، برای بررسی این موضوع با داود فتحی روانشناس و مشاور کودک و نوجوان در همدان، گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم:
ایکنا _ آیا اساساً لازم است دانش‌آموزان و دانشجویان ما با روحیه مطالبه‌گری تربیت شوند؟ این مطالبه‌گری به چه معناست و چه ویژگی‌هایی دارد؟
بله، دانش‌آموز و دانشجوی ما باید مطالبه‌گر باشد. اگر دانش‌آموز نسبت به محیط پیرامون خود، جامعه، آینده، محیط زیست و هر موضوعی که به زندگی فردی و اجتماعی او مربوط می‌شود، حساسیت داشته باشد، این یک ویژگی مثبت و در حقیقت یک فرصت است.
مطالبه‌گری به معنای بی‌تفاوت نبودن نسبت به مسائل و داشتن حساسیت اجتماعی است؛ بنابراین باید این ویژگی را در نوجوانان تقویت کنیم و به آن به چشم یک ظرفیت تربیتی و اجتماعی نگاه کنیم.
اولین بستر شکل‌گیری مطالبه‌گری، خانواده است. خانواده می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری یک نظام مطالبه‌گر باشد و در این میان، امنیت روانی خانواده زیرساخت اصلی است.
نوجوان باید بتواند در فضایی امن، پرسش‌ها و خواسته‌های خود را با والدین مطرح کند و پاسخ مناسب دریافت کند. این پاسخ باید به اندازه‌ای قانع‌کننده باشد که هم ارتباط عاطفی میان والد و فرزند حفظ شود و هم نوجوان احساس کند پرسش او جدی گرفته شده و پاسخ مناسبی دریافت کرده است.
برای مثال، اگر نوجوان از مادر خود بپرسد چرا امروز ناهار آماده نیست، نوع پاسخی که دریافت می‌کند در ادامه روحیه مطالبه‌گری او تأثیرگذار است. اگر مادر دلایل خود را به شکلی منطقی و قابل فهم توضیح دهد، این گفت‌وگو می‌تواند به تقویت ارتباط و ادامه پرسشگری نوجوان منجر شود؛ اما اگر پاسخ‌هایی مانند «خسته بودم»، «دوست ندارم» یا «وظیفه من نیست که غذا درست کنم» دریافت کند، ممکن است شکافی در رابطه ایجاد شود.
چنین تجربه‌هایی به‌تدریج باعث می‌شود نوجوان پرسش‌ها و خواسته‌های بعدی خود را مطرح نکند و حتی در آینده درباره مشکلات و فشارهایش نیز با خانواده صحبت نکند. این مسئله می‌تواند به یک بحران ارتباطی جدی تبدیل شود.
همین مسئله در نظام اجتماعی و آموزشی نیز نمود دارد. برای مثال، ممکن است دانش‌آموز نسبت به محتوای یکی از کتاب‌های درسی خود پرسشی داشته باشد یا درباره نظافت محیط مدرسه تذکر و مطالبه‌ای را مطرح کند. این موارد ساده و کوچک هم نمونه‌هایی از مطالبه‌گری هستند.
اگر دانش‌آموز در برابر این پرسش‌ها و خواسته‌ها پاسخ درست و قانع‌کننده‌ای دریافت نکند، به‌تدریج انگیزه خود را برای مطالبه‌گری از دست می‌دهد. بنابراین لازم است مسئولان، مدیران مدارس و سایر متولیان امور آموزشی به مطالبه‌های دانش‌آموزان، حتی اگر کوچک به نظر برسند، توجه کنند.
نکته مهم این است که نوجوان باید احساس کند با جامعه خود هم‌سرنوشت است و مسائل او برای دیگران نیز اهمیت دارد. اگر این احساس شکل نگیرد، ممکن است به‌تدریج از محیط اجتماعی خود فاصله بگیرد.
ایکنا _ از نظر شما مهم‌ترین موانع روان‌شناختی شکل‌گیری روحیه مطالبه‌گری در دانش‌آموزان چیست؟
یکی از مهم‌ترین موانع، نبود احساس امنیت در محیط خانواده است. نوجوان باید مطمئن باشد که مطالبه‌گری و پرسشگری حق اوست و به دلیل مطرح کردن سؤال یا انتقاد، با برخورد نامناسب مواجه نمی‌شود.
دومین مسئله، آموزش مهارت‌های مطالبه‌گری است. نوجوان باید شیوه درست بیان انتقاد، طرح خواسته و پیگیری مطالبات خود را بیاموزد. صرف داشتن اعتراض یا انتقاد کافی نیست؛ بلکه باید زبان گفت‌وگو و شیوه صحیح مطالبه‌گری را نیز بداند.
سومین مسئله این است که مطالبه‌گری نباید به پذیرش بی‌قیدوشرط همه خواسته‌ها محدود شود و نباید با بروز یک رفتار متفاوت یا نقض برخی هنجارها، نوجوان را به‌عنوان عنصری نامطلوب در نظر گرفت. باید به سازوکار مواجهه با این رفتارها توجه کرد.
گاهی میان نظام فکری نوجوان و بزرگسالان به دلیل تفاوت تجربه و فاصله نسلی، شکاف‌هایی وجود دارد. اگر نوجوان احساس کند مسیر درستی برای بیان مطالبه یا اعتراض خود ندارد، ممکن است به شیوه‌های دیگری برای ابراز خواسته‌هایش روی بیاورد و حتی رفتارهای هنجارشکنانه از او سر بزند. بدترین اتفاقی که می‌تواند در نظام مطالبه‌گری رخ دهد، سرکوب است.
گاهی نوجوانان نسبت به موضوعاتی حساس می‌شوند که ممکن است اولویت واقعی زندگی و نیازهای آنان نباشد و بیشتر تحت تأثیر فضای رسانه‌ای و تبلیغاتی شکل گرفته باشد. در چنین شرایطی باید به مسئله تفکر نقاد توجه کنیم. ممکن است موضوعی در فضای رسانه‌ای و تبلیغاتی برجسته شود و به مطالبه بخشی از نوجوانان تبدیل شود؛ در حالی که آن موضوع الزاماً از نیازها و اولویت‌های واقعی آنان نباشد.
اگر نوجوان از تفکر نقاد برخوردار نباشد، ممکن است بیشتر تحت تأثیر هیجانات خود قرار بگیرد و موضوعی را به‌عنوان مطالبه دنبال کند، بدون اینکه ابعاد و پیامدهای آن را به‌درستی بررسی کرده باشد.
بنابراین، به جای برخورد سلبی، باید قدرت تحلیل، تفکر نقاد و توانایی تشخیص نیاز واقعی از خواسته‌های هیجانی را در نوجوان تقویت کنیم.
برای مثال، ممکن است موضوعی در میان نوجوانان ترند شود یا نوجوانی به یک خواننده خارجی علاقه‌مند شود. اگر در مواجهه با چنین علاقه‌ای، برخوردهای تند و سرزنش‌آمیز صورت بگیرد، باید توجه داشت که ممکن است این علاقه پس از چند سال به‌طور طبیعی از بین برود، اما آثار برخوردهای نامناسب و آسیب‌های واردشده به رابطه والد و فرزند همچنان باقی بماند.
مهم است که والدین در مواجهه با یک مسئله یا تکانه رفتاری نوجوان، با او گفت‌وگو کنند و به جای واکنش‌های تند، ارتباط خود را حفظ کنند. ممکن است یک بحران یا علاقه در نوجوان پس از مدتی برطرف شود، اما رابطه‌ای که در جریان آن بحران میان والد و فرزند شکل گرفته یا آسیب دیده است، آثار ماندگاری داشته باشد. در این شرایط، اولویت باید حفظ و برقراری رابطه باشد، نه کنترل رابطه.
ایکنا _ به نظر شما مهم‌ترین خواسته و نیاز دانش‌آموز امروز از والدین، مسئولان و جامعه چیست؟ برای رسیدن به دانش‌آموز مسئولیت‌پذیر و کنشگر چه باید کرد؟
دانش‌آموز ما از مسئولان، والدین و جامعه خود یک خواسته اساسی دارد و آن احترام به ارزش‌ها و تفاوت‌هاست؛ به‌ویژه تفاوت در نگرش‌ها.
زمانی که به تفاوت‌های فکری و علایق نوجوان احترام گذاشته شود، او احساس می‌کند در جامعه خود جایگاه دارد و با دیگر افراد جامعه هم‌سرنوشت است.
به‌طور کلی احترام به حریم خصوصی، ارزش‌ها و تفاوت‌ها را می‌توان از مهم‌ترین خواسته‌های نوجوانان دانست.
والدین نباید نگران باشند که با احترام گذاشتن به تفاوت‌های فکری و علایق فرزندان، ارزش‌های ایرانی و اسلامی در آنان تضعیف می‌شود. اتفاقاً ارزش‌های اصیل ایرانی و اسلامی می‌تواند در وجود همین نوجوانان شکل بگیرد و رگه‌های میهن‌دوستی، حفاظت از همشهریان و حمایت از سنت‌ها و ارزش‌های والا در آنان نمود پیدا کند.
البته تحقق این مسئله به حفظ رابطه میان والدین و فرزندان بستگی دارد. اگر این رابطه به جای تعامل و گفت‌وگو به سمت کنترل و سرکوب برود، نوجوان ممکن است احساس هم‌سرنوشتی خود با خانواده و جامعه را از دست بدهد.
بنابراین، باید به نوجوان فرصت داد تا در فضایی امن، ارزش‌ها را بشناسد، درباره مسائل پرسشگری کند و به درک و باور شخصی برسد. حفظ ارتباط و احترام به تفاوت‌ها، زمینه‌ای برای شکل‌گیری نسلی مسئولیت‌پذیر، مطالبه‌گر و متعهد به جامعه خواهد بود.
انتهای پیام
