تقریب مذاهب حول محور شناخت معرفتی حضرت زهرا(س)
حجت‌الاسلام والمسلمین علی الوندی با تأکید بر جایگاه مشترک حضرت فاطمه زهرا(س) در منابع روایی شیعه و اهل سنت، شناخت معرفتی از سیره ایشان، بازخوانی منابع مشترک حدیثی و معرفی آن حضرت به‌عنوان الگوی زن مسلمان را از راهکارهای بهره‌گیری از شخصیت ایشان در مسیر تقریب مذاهب اسلامی دانست.
به گزارش ایکنا از همدان، در گفت‌وگوی پیشین، جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) در میان اهل سنت و به‌طور ویژه، آیات و روایاتی که اهل سنت در تبیین فضائل و جایگاه ایشان به آن‌ها استناد می‌کنند، مورد بررسی قرار گرفت. در این مصاحبه، خبرنگار ایکنا از همدان، با هدف بررسی ظرفیت شخصیت حضرت زهرا(س) برای تقریب مذاهب اسلامی، با حجت‌الاسلام والمسلمین علی الوندی عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیا همدان گفت‌وگو کرده است که مشروح آن از نظرتان می‌گذرد؛
ایکنا ـ آیا می‌توان محبت حضرت فاطمه زهرا(س) را یکی از نقاط مشترک و مورد پذیرش میان شیعه و اهل سنت دانست؟
محبت و تکریم حضرت فاطمه زهرا(س) یکی از روشن‌ترین ظرفیت‌های مشترک میان شیعه و اهل سنت است. البته وقتی از نقطه مشترک سخن می‌گوییم، باید به مستندات آن توجه کنیم. این محبت صرفاً یک توصیه اخلاقی یا عاطفی نیست، بلکه ریشه در سخنان پیامبر اکرم(ص) دارد.
پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِي»؛ فاطمه پاره تن من است و هر کس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است. این روایت در صحیح بخاری، حدیث ۳۷۱۴ نقل شده است.
همچنین در منابع معتبر اهل سنت، از جمله صحیح مسلم، روایت کساء نقل شده است که در آن حضرت زهرا(س) در کنار پیامبر اکرم(ص)، امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) قرار می‌گیرند. در این روایت، آیه تطهیر نیز آمده است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا» (احزاب / آیه ۳۳). این روایت در صحیح مسلم، حدیث ۲۴۲۴ آمده است.
بیشتر بخوانید:
بنابراین، ما با یک شخصیت تاریخی مواجه نیستیم که فقط یک مذهب اسلامی او را بزرگ بداند؛ بلکه با بانویی مواجه هستیم که در حافظه دینی و عاطفی همه مسلمانان جایگاه ویژه‌ای دارد.
البته نباید تصور کنیم که پذیرش فضائل حضرت زهرا(س) لزوماً به معنای اتفاق‌نظر شیعه و اهل سنت درباره همه مسائل مربوط به زندگی ایشان است. در برخی مسائل تاریخی و اعتقادی اختلاف‌نظر وجود دارد؛ اما وجود اختلاف در بعضی مسائل نباید موجب نادیده گرفتن اشتراکات شود.
محبت حضرت زهرا(س) باید از یک احساس مشترک به یک مسئولیت مشترک تبدیل شود؛ یعنی اگر مسلمانان ایشان را دوست دارند، باید در رفتار اجتماعی خود نیز به ارزش‌هایی که ایشان نمایندگی می‌کنند، پایبند باشند؛ ارزش‌هایی مانند اخلاق، معنویت، عدالت‌خواهی، عفاف، ایثار و حفظ حرمت مؤمنان.
اتفاقاً یکی از مشکلات ما این است که گاهی از محبت اهل بیت(ع) سخن می‌گوییم، اما در رفتار و گفتارمان به گونه‌ای عمل می‌کنیم که نتیجه آن افزایش اختلاف و دشمنی میان مسلمانان است. این مسئله با روح تعالیم اهل بیت(ع) سازگار نیست.
ایکنا ـ چگونه می‌توان از شخصیت و سیره حضرت زهرا(س) برای تقویت تقریب مذاهب اسلامی بهره گرفت؟
این پرسش مهم‌ترین بخش بحث ماست؛ زیرا نباید به بیان فضائل حضرت زهرا(س) اکتفا کنیم، بلکه باید بررسی کنیم که این شخصیت بزرگ چگونه می‌تواند در شرایط امروز جهان اسلام به عاملی برای همگرایی و تقریب تبدیل شود.
حضرت زهرا(س) از ظرفیت کم‌نظیری برای تقریب مذاهب اسلامی برخوردارند؛ زیرا از یک سو، در منابع معتبر شیعه و اهل سنت دارای جایگاه ممتاز هستند و از سوی دیگر، سیره ایشان مجموعه‌ای از ارزش‌های مشترک اسلامی را در خود جای داده است.
برای بهره‌گیری از این ظرفیت، چند اقدام اساسی قابل طرح است. نخستین اقدام، عبور از محبت عاطفی به شناخت معرفتی است. ما باید محبت حضرت زهرا(س) را از سطح احساسات و مراسم مناسبتی فراتر ببریم و شناخت عمیق‌تری از شخصیت ایشان ایجاد کنیم.
گاهی وقتی از حضرت زهرا(س) سخن می‌گوییم، بیشتر به نسب ایشان، فضائل خانوادگی یا حوادث تاریخی زندگی‌شان اشاره می‌کنیم؛ در حالی که ابعاد علمی، معرفتی، عبادی، اخلاقی و اجتماعی شخصیت ایشان نیز باید مورد توجه قرار گیرد. اگر شیعه و اهل سنت درباره اندیشه، سیره و منش حضرت زهرا(س) مطالعه و گفت‌وگوی مشترک داشته باشند، زمینه‌های بیشتری برای همگرایی فراهم خواهد شد.
دومین راهکار، بازخوانی منابع مشترک حدیثی و تفسیری است. یکی از راه‌های مؤثر تقریب این است که عالمان هر مذهب از منابع معتبر مورد قبول طرف مقابل نیز بهره بگیرند. برای نمونه، وقتی درباره جایگاه حضرت زهرا(س) به صحیح بخاری و صحیح مسلم استناد می‌کنیم، در واقع از یک میراث حدیثی مشترک بهره می‌بریم.
به همین ترتیب، می‌توان مجموعه‌ای پژوهشی درباره حضرت زهرا(س) تدوین کرد که در آن روایات فضائل، آیات مرتبط، گزارش‌های تاریخی و دیدگاه مفسران شیعه و اهل سنت به‌صورت تطبیقی بررسی شوند. این کار به‌ویژه در مراکز دانشگاهی و حوزه‌های علمیه می‌تواند زمینه گفت‌وگوهای علمی مشترک را فراهم کند.
سومین اقدام، معرفی حضرت زهرا(س) به‌عنوان الگوی مشترک زن مسلمان است. یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های شخصیت حضرت زهرا(س)، قابلیت الگوسازی برای زنان مسلمان است.
امروز جوامع اسلامی با پرسش‌های متعددی درباره هویت زن، خانواده، عفاف، مسئولیت اجتماعی، تربیت نسل و کرامت انسانی مواجه هستند. حضرت زهرا(س) می‌توانند الگویی برای پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها باشند؛ زیرا در شخصیت ایشان میان معنویت و مسئولیت اجتماعی، خانواده‌محوری و حضور مؤثر در جامعه، عبادت و آگاهی، و عاطفه و عقلانیت پیوند برقرار شده است. این ویژگی‌ها می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک گفتمان مشترک درباره زن مسلمان را میان شیعه و اهل سنت فراهم کند.
چهارمین راهکار، تبدیل مناسبت‌های فاطمی به فرصت همگرایی است. مناسبت‌های مرتبط با حضرت زهرا(س) نباید صرفاً به برگزاری مراسم درون‌مذهبی محدود شوند. می‌توان در این مناسبت‌ها نشست‌های علمی مشترک با حضور اندیشمندان شیعه و اهل سنت برگزار کرد، درباره جایگاه حضرت زهرا(س) در منابع دو مذهب کتاب و مقاله نوشت، مستندهای مشترک تولید کرد و از ظرفیت رسانه‌ها برای معرفی شخصیت ایشان بهره گرفت. به‌ویژه رسانه‌های جهان اسلام می‌توانند در این زمینه نقش مهمی ایفا کنند.
پنجمین اقدام، تمرکز بر ارزش‌های مشترک در سیره فاطمی است. سیره حضرت زهرا(س) مجموعه‌ای از ارزش‌های فراگیر اسلامی را در خود جای داده است؛ از جمله بندگی و معنویت، عفاف و کرامت انسانی، ایثار و انفاق، محبت و احترام به خانواده، تربیت نسل صالح، دفاع از حق و عدالت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی. این ارزش‌ها اختصاص به یک مذهب ندارند و می‌توانند مبنای همکاری‌های فرهنگی و اجتماعی میان مسلمانان قرار گیرند.
ششمین راهکار نیز تبدیل محبت اهل بیت(ع) به مسئولیت در برابر امت اسلامی است. یکی از مهم‌ترین پیام‌های سیره حضرت زهرا(س) این است که دینداری نباید در محدوده احساسات فردی باقی بماند. محبت اهل بیت(ع) باید در رفتار اجتماعی، رعایت حقوق دیگران، حفظ حرمت مسلمانان و مسئولیت‌پذیری در برابر مسائل جهان اسلام ظهور پیدا کند.
اگر محبت حضرت زهرا(س) بتواند مسلمانان را به یکدیگر نزدیک‌تر کند، از اختلافات غیرضروری بکاهد و زمینه همکاری آنان را فراهم سازد، در واقع به یکی از اهداف مهم تقریب مذاهب اسلامی کمک کرده است.
انتهای پیام
