بازگشت به سیره حضرت زهرا(س)؛ راه علاج بیماری‌های اجتماعی

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا یوسفی استاد دانشگاه مفید، شامگاه 20 آبان‌ماه در مراسم عزادرای شهادت حضرت زهرا(س) در مؤسسه فهیم قم با قرائت آیه شریفه «وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا» گفت: یکی از مؤلفه‌های بزرگ دینداری، همدردی اجتماعی و دگرخواهی است؛ اینکه انسان تنها به خودش نیاندیشد، بلکه یاد و فکر دیگران و دردهای آنان را مسئله‌ای اساسی در نظر و عمل خود قرار دهد.

وی افزود: روایتی از امام مجتبی(ع) داریم که مرحوم صدوق در علل‌الشرایع نقل کرده‌ است. در این روایت آمده است که شب جمعه‌ای بود و مادرم فاطمه زهرا(س) در محراب در حال رکوع و سجود بود و تا سپیده‌دم همین‌طور در حال عبادت ماند. شنیدم که برای مردان و زنان مؤمن دعا می‌کرد و برای هر یک به نام دعا را تکرار می‌کرد، اما برای خودش دعایی نمی‌کرد. امام فرمودند به ایشان عرض کردم: یا اماه، برای خودت دعا نمی‌کنی، همان‌گونه که برای دیگران دعا می‌کنی؟ ایشان پاسخ دادند: اول دیگران، اول همسایه و سپس خود انسان (الجار ثم الدار).

استاد دانشگاه مفید بیان کرد: برخی در سند این روایت بحث کرده‌اند که شاید ضعف سندی داشته باشد، اما وقتی به آیات الهی، روایات متعدد و سیره اهل‌ بیت(ع) مراجعه می‌کنیم، همگی این مضمون را تأیید می‌کنند که یک مؤمن واقعی باید دیگری را در ذهنش داشته باشد و حتی او را بر خود مقدم دارد.

وی افزود: در سوره هشت، آیه نهم، خداوند در وصف انصار می‌فرماید که برخی از آنان با وجود فقر و مشکلات شخصی، مهاجران فقیر را بر خود ترجیح دادند: «وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ۚ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» سپس می‌فرماید کسانی که از طمع و حرص بازداشته شده‌اند و به جای شهرت‌طلبی و مال‌پرستی به دیگران می‌اندیشند، رستگار خواهند بود.

یوسفی تصریح کرد: این مضمون با مفهوم «الجار ثم الدار» همخوانی کامل دارد. همچنین در سوره انسان، درباره اهل‌ بیت(ع) در ماه رمضان آمده است که در شب‌های افطار، در سه شب متوالی، ابتدا مسکین، سپس یتیم و در نهایت اسیری را بر خود مقدم کردند و فرمودند این کار را تنها برای رضای خدا انجام می‌دهیم و هیچ جزا و شکری از شما نمی‌خواهیم.

وی اضافه کرد: از امام باقر(ع) سؤال شد: اگر انسان خود نیازمند باشد اما فردی نیازمندتر را ببیند، چه کند؟ حضرت فرمودند بافضیلت‌ترین انسان کسی است که دیگری را بر خود مقدم دارد و به آیه 9 سوره حشر «و یؤثرون علی انفسهم» استناد کردند. این یک وصف ایمانی است؛ یعنی در جامعه‌ای که دین رواج داشته باشد، انسان دین‌دار خود را محور قرار نداده و به فکر نیازمندان است.

فردگرایی لیبرالیستی در خدمت منیت انسان‌ها

استاد دانشگاه مفید ادامه داد: این تفکر دینی در مقابل جریانی است که چندین قرن است در دنیا مطرح شده و اکنون به کشور ما نیز سایه افکنده است؛ تفکری که به آن فردگرایی یا لیبرالیسم می‌گویند. در این دیدگاه، همه چیز از «من» شروع و آزادی و خواسته‌های شخصی مقدس شمرده می‌شود، تا جایی که جامعه ابزاری برای رسیدن به منافع شخصی تلقی می‌شود.

یوسفی اضافه کرد: اگر ما تفکر دگرخواهی را در جامعه رواج دهیم، ابتدا اعتماد اجتماعی افزایش می‌یابد؛ زیرا وقتی بدانیم دیگری به فکر ماست، ما نیز به فکر او خواهیم بود و پدیده‌هایی مانند کلاهبرداری و دروغگویی کاهش می‌یابد. همچنین این تفکر در فقرزدایی و ایجاد آرامش روانی برای خود فرد مؤثر است و استرس‌ها را از روح می‌زداید.

وی تاکید کرد: متأسفانه در جامعه ما، این روحیه گاهی تنها در حوادث خاص مانند زلزله یا سیل به صورت هیجانی ظاهر می‌شود و پس از آن، دوباره به وضعیت پیشین باز می‌گردیم.

وزارت تنهایی؛ نتیجه فردگرایی

یوسفی با بیان اینکه در تفکر فردگرایانه، ارزش‌ها توسط خود انسان تعیین می‌شود و نه خدای یگانه لذا دین از اصالت خود خارج شده و به یک انتخاب شخصی یا ذائقه تبدیل می‌شود، تصریح کرد: در این حالت، فرد ممکن است از برخی اعمال دینی خوشش بیاید و از برخی نه، بدون اینکه آن را یک تکلیف الهی بداند. در این صورت ممکن است فرد از نماز صبح به خاطر سختی آن خوشش نیاید و آن را نخواند ولی اربعین چون برای او لذتبخش است به این مراسم برود.

وی تاکید کرد: نتیجه این تفکر، تنهایی انسان‌ها و سست شدن پیوندهای خانوادگی و دوستی است. تا جایی که در کشورهای غربی، مانند انگلستان در سال ۲۰۱۸، وزارتخانه‌ای برای مبارزه با تنهایی تأسیس و وزیری به نام وزیر تنهایی منصوب شد. به تعبیر فلان مسئول آمریکایی امروز عصر تنهایی انسان‌ها است چون فرد مهم شده است. 

استاد دانشگاه مفید با بیان اینکه در مقابل این وضعیت، حضرت زهرا(س) را داریم که تمام‌وقت خود را وقف دعا برای دیگران کردند یا در هنگام افطار، مسکین را مقدم داشتند، اظهار کرد: اکنون باید ببینیم ما در ایران امروز به کدام سمت می‌رویم و آیا ما به سیره حضرت زهرا(س) نزدیکتر شده‌ایم یا به سمت لیبرالیسم غربی در حال حرکت هستیم. طبق پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌ها در سال ۱۴۰۲ که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی آن را انجام داده است آمده است که حدود 74درصد مردم معتقدند وضعیت صفات اخلاقی مانند بخشندگی و صداقت بدتر شده است. 

وی با بیان اینکه همچنین ۶۵ درصد مردم فکر می‌کنند در پنج سال آینده وضع بهتر نخواهد شد، افزود: در میان جوانان، حدود 70 درصد معتقدند برای رستگاری نیازی به نماز و روزه نیست و پاک‌بودن قلب کافی است. پرسیده شده است که آیا پول، مهمترین عامل خوشبختی انسان است؟ کمتر از 40 درصد از افراد پیر و جوان گفته‌اند خیر و بقیه گفته‌اند خیلی یا بله یا نظری نداریم. زیر 30 درصد جوانان گفته‌اند که پول عامل خوشبختی است یعنی غالب افراد جوان به سمت مادی‌گرایی می‌روند. در مورد ازدواج که امر مقدس در اسلام است در سال 1389، 892 هزار ازدواج ثبت شده است ولی از این تاریخ به بعد هر سال کاهش یافته و به نصف رسیده است. 

رواج پدیده مادران مجرد

وی افزود: حدود هفت میلیون خانم در فاصله سنین 40 تا 45 سال و 9 میلیون مرد مجرد در این سنین داریم و این محصول تقویت رویکردهای فردگرایی و مشکلات اقتصادی است. الان متاسفانه پدیده «مادران مجرد» در حال رواج است یعنی دخترانی هستند که دوست دارند مادر باشند ولی همسر نداشته باشند و این ما را وامی‌دارد بیشتر بیاندیشیم. 

یوسفی با بیان اینکه در این وضعیت که حتی دین گرفتار سلیقه افراد شده است باید بیاندیشیم که چگونه می‌توانیم ارزش‌های متعالی دین را به مردم و جوانان بیاموزیم، تصریح کرد: ارزش‌های دینی سلیقه‌ای مانند یک غذا نیست لذا نیاز داریم در این عصر روایتی به نسل جوان عرضه کنیم که هویت جمعی برای جوانان ایجاد کند تا بدانند پول به تنهایی عامل سعادت انسان نیست. سعادت بشر در این است که دیگری را بر خود مقدم بدارد چنان چه حضرت زهرا(س) فرمود: الجار ثم الدار.