رجعت در قرآن و روایات؛ شواهد قرآنی و دیدگاه علمای شیعه

قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل‌ بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی‌ عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.

ایکنا ـ در ادامه مباحث مهدوی، چه شواهدی در قرآن کریم برای رجعت وجود دارد و علمای شیعه چگونه به این آیات استناد کرده‌اند؟

در ادامه بحث مهم رجعت، چند نکته تکمیلی از جزء اول و دوم قرآن کریم را برای غنای بیشتر این بحث عرض می‌کنم.

نخستین نکته، تصریح شیخ صدوق(ره) در کتاب اعتقادات به صحت اعتقاد به رجعت است. ایشان برای تبیین این موضوع، به آیاتی از قرآن کریم استناد کرده‌اند که از زنده‌شدن انسان‌ها پس از مرگ سخن می‌گویند، از جمله آیات ۵۶، ۲۴۳ و ۲۵۹ سوره مبارکه «بقره» و آیه ۴۹ سوره مبارکه «آل‌عمران.»

بیشتر بخوانید:

• رجعت؛ حلقه‌ای میان ظهور و قیامت
• انتظار واقعی؛ از خودسازی تا زمینه‌سازی برای حاکمیت حق
• انتظار در میدان آزمون؛ حفظ ایمان در سختی‌ها
• انتظار بدون استقامت معنا ندارد
• یاران حضرت مهدی(عج)؛ از اجتماع ۳۱۳ نفر تا برخورداری از بصیرت و فراست
• تحقق کامل ثقلین در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج)
• «وجه‌‌ الله»؛ کلید فهم جایگاه حضرت ولی‌‌ عصر(عج) در آیات قرآن
• حکمت تکرار «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی‌ عصر(عج
• جامعه منتظر به قرآن‌فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد
• امام زمان(عج) قرآن مجسم است

خداوند متعال در آیه ۵۶ سوره مبارکه «بقره» می‌فرماید: «ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ سپس شما را پس از مرگتان برانگیختیم، باشد که سپاسگزاری کنید.» 

در آیه ۲۴۳ همین سوره نیز آمده است: «أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ؛ آیا کسانی را ندیدی که از بیم مرگ، هزاران نفر بودند و از خانه‌های خود بیرون رفتند؟ پس خداوند به آنان فرمود: «بمیرید!» سپس آنان را زنده کرد. بی‌گمان، خداوند نسبت به مردم دارای فضل و بخشش است، ولی بیشتر مردم سپاسگزاری نمی‌کنند.» 

همچنین، در آیه ۲۵۹ سوره مبارکه «بقره»، ماجرای فردی بیان شده است که خداوند او را به مدت ۱۰۰ سال میراند و سپس زنده کرد. این آیه چنین است: «أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْيِي هَٰذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.» 

ترجمه: «یا مانند آن کسی که از کنار شهری گذشت که سقف‌هایش فروریخته و دیوارهایش روی سقف‌ها فروافتاده بود، گفت: خداوند چگونه این شهر را پس از مرگ و ویرانی‌اش زنده می‌کند؟ پس خداوند او را به مدت صد سال میراند؛ سپس زنده‌اش کرد. فرمود: چه مدت درنگ کردی؟ گفت: یک روز یا بخشی از یک روز درنگ کردم. فرمود: نه، بلکه صد سال درنگ کردی. پس به خوراک و نوشیدنی‌ات بنگر که تغییر نکرده است و به الاغت بنگر و این برای آن است که تو را نشانه‌ای برای مردم قرار دهیم و به استخوان‌ها بنگر که چگونه آن‌ها را برمی‌افرازیم و سپس گوشت بر آن‌ها می‌پوشانیم. پس هنگامی که حقیقت برای او آشکار شد، گفت: اکنون می‌دانم که خداوند بر هر چیزی تواناست.»

آیه دیگری که در این زمینه مورد استناد قرار می‌گیرد، آیه ۴۹ سوره مبارکه «آل‌عمران» است. خداوند در این آیه، از معجزات حضرت عیسی(ع)، از جمله زنده‌کردن مردگان به اذن الهی سخن می‌گوید: «وَرَسُولًا إِلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ۖ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ ۖ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَىٰ بِإِذْنِ اللَّهِ ۖ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ.»

ترجمه: «و او را پیامبری به‌سوی بنی‌اسرائیل می‌فرستد که به آنان می‌گوید: من از سوی پروردگارتان نشانه‌ای برای شما آورده‌ام. من از گِل، چیزی به شکل پرنده برای شما می‌سازم؛ سپس در آن می‌دمم و به اذن خدا پرنده‌ای می‌شود. نابینای مادرزاد و مبتلا به پیسی را بهبود می‌بخشم و مردگان را به اذن خدا زنده می‌کنم و شما را از آنچه می‌خورید و آنچه در خانه‌هایتان ذخیره می‌کنید، آگاه می‌کنم. اگر مؤمن باشید، بی‌تردید در این امور نشانه‌ای برای شماست.»

این آیات نمونه‌هایی از زنده‌شدن مردگان به قدرت الهی را بیان می‌کنند و در مباحث کلامی مرتبط با رجعت در دوران امام مهدی(عج) نیز مورد استناد قرار گرفته‌اند.

ایکنا ـ سید بن‌ طاووس(ره) چه دیدگاهی درباره رجعت دارد و چه روایاتی در تأیید این موضوع نقل می‌کند؟

سید بن‌ طاووس(ره) نیز در کتاب سعدالسعود، پس از نقل سخن شیخ طوسی(ره) از تفسیر التبیان درباره آیه ۵۶ سوره مبارکه «بقره»، به همین آیه برای تبیین جواز اعتقاد به رجعت استناد می‌کند.

وی می‌گوید که شیعه و اهل سنت موضوع زنده‌شدن مردگان را در کتاب‌های خود نقل کرده‌اند. از جمله، روایتی از ابوسعید خدری از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که می‌فرمایند: «لَتَتَّبِعُنَّ سُنَنَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، شِبْرًا بِشِبْرٍ، وَذِرَاعًا بِذِرَاعٍ؛ شما نیز بی‌تردید از روش‌ها و سنت‌های کسانی که پیش از شما بودند، وجب‌به‌وجب و ذراع‌به‌ذراع پیروی خواهید کرد.» 

زمخشری نیز در تفسیر الکشاف، روایتی با این مضمون از حذیفه نقل کرده است. سید  بن‌ طاووس(ره) در ادامه، با استناد به این دسته از نقل‌ها، به جریان‌داشتن این سنت در امت اسلامی و زنده‌شدن برخی افراد پس از مرگ اشاره می‌کند.

در پاره‌ای نقل‌های موجود در منابع اهل سنت نیز به موضوع زنده‌شدن مردگان و بازگشت به دنیا اشاره شده است؛ از جمله گزارش‌هایی درباره ذوالقرنین و نیز ماجرای ضربت‌خوردن امیرالمؤمنین امام علی(ع) و دوباره زنده‌شدن و درواقع، رجعت حضرت. 

ایکنا ـ با توجه به اهمیت رجعت در مباحث مهدوی، چه ارتباطی میان این موضوع و آیات مربوط به سرگذشت امت‌های پیشین وجود دارد؟

یکی از نکات مهم در بررسی آیات مربوط به رجعت، توجه به این موضوع است که قرآن کریم فقط به بیان اصول اعتقادی بسنده نمی‌کند، بلکه برای تبیین بعضی از مفاهیم، نمونه‌هایی از حوادث تاریخی را نیز مطرح می‌کند.

در آیات مورد اشاره، نمونه‌هایی از زنده‌شدن انسان‌ها پس از مرگ به قدرت الهی بیان شده است. این آیات نشان می‌دهند که مرگ، در برابر قدرت خداوند، مانعی برای زنده‌شدن دوباره انسان نیست و تکرار این نمونه‌ها برای خداوند آسان و میسر بوده و قابل انکار نیست.

بنابراین، این شواهد قرآنی و آیات دیگری که در شماره‌های آینده ارائه خواهیم کرد، درباره رجعت در دوران امام زمان(عج) مورد توجه قرار گرفته‌اند. از این منظر، مطالعه سرگذشت امت‌های پیشین، افزون بر آشنایی با تاریخ، زمینه‌ای برای درک بهتر و بیشتر قدرت پرودگار و ارتقای معارف الهی، امکان تأمل در آموزه‌های اعتقادی شیعه و باور به آن‌ها را فراهم می‌کند، موضوع حیاتی مهدویت را مرتباً متذکر می‌شود و یادش را زنده نگه می‌دارد.