Həzrət Fatimə (s.ə) hamı üçün işıqlı və yolgöstərən bir nurdur
Misisipi Universitetinin Din Tədqiqatları fakültəsində ustad Meri Turlkil (Mary Thurlkill) Orta əsrlər dövrü İslam və Xristianlıq tarixi üzrə mütəxəssisdir.
O, Arkanzas Universitetində bakalavr və magistr təhsilini tarix ixtisası üzrə tamamladıqdan sonra, İndiana Universitetindən Din Tədqiqatları sahəsində doktorluq dərəcəsi almışdır. 2003-cü ildən etibarən Misisipi Universitetində fəaliyyət göstərir və bu müddət ərzində Xristianlıq və İslamın müqayisəli tədqiqinə dair bir sıra kitablar və çoxsaylı məqalələr nəşr etdirmişdir.
Onun elmi maraqları əsasən Xristianlıq və İslam, eləcə də son illərdə ziyarət mövzusu üzərində cəmlənmişdir.
Hazırda yazmaqda olduğu kitabın adı “Ziyarətin bərəkətli bədənləri” (Abundant Bodies of Pilgrimage) olub, orada insanların müqəddəs məkanları ziyarət edərkən bədənlərinin hansı mənəvi və fiziki təcrübələr yaşadığını araşdırır.
Ustad Turlkil həmçinin “müqəddəs səslər” – yəni musiqi, ilahilər və Quran tilavəti mövzularına da böyük maraq göstərir. Onun növbəti elmi layihəsi, dini ənənələrin “müqəddəs səslər”dən müalicəvi vasitə kimi necə istifadə etdiyini öyrənməyə həsr olunacaq.
Bu amerikalı müəllifin bəzi əsərləri bunlardır:
“Qadınlar arasından seçilmişlər: Məryəm (ə) və Fatimə (s.ə) Xristianlıqda və Şiə İslamında” (Chosen Among Women: Mary and Fatima in Christianity and Shi‘ite Islam, Notre Dame)
“İlk Xristianlıq və İslam dövründə müqəddəs ətirlər” (Sacred Scents in Early Christianity and Islam, Lexington Press)
“Müqəddəs başlar: Yəhya və İmam Hüseyn (ə) ilkin Xristian və İslam ziyarətlərində”, (Holy Heads: John the Baptist and Imam Husayn in early Christian and Islamic Pilgrimage, for Routledge Handbook on Religion and the Body) – “Routledge Din və Bədən Ensiklopediyası” üçün yazılmışdır.
“Qadınlar arasından seçilmiş” adlı kitab tarixi təhlili gender və dini tədqiqatların alətləri ilə birləşdirərək, orta əsr xristianlığında Məryəm ananın rolunu şiəlikdə Həzrət Fatimə (s.ə) ilə müqayisə edir. Bu kitab, qədim dövrlərin sonlarında Məryəm anaya dair təsvirlərin kilsə ataları və o dövrün məşhur tərcümeyi-hal yazıları vasitəsilə necə çoxaldığını araşdırır.
Thorlkill həmçinin Həzrət Fatimənin (s.ə) Yaxın Şərq boyunca şiə kimliyinin formalaşmasında tutduğu mühüm mövqeyə diqqət yetirir. O, Məhəmmədbaqir Məclisi (11-ci hicri əsrin məşhur hədisçi və fəqihlərindən biri) kimi alimlərin Fatiməni (s.ə) şiə müqəddəs ailəsinin simvolu və behiştdə yüksək məqama sahib bir şəxsiyyət kimi necə tanıtdıqlarını, eyni zamanda onu nümunəvi bir ana obrazı kimi təqdim etdiklərini araşdırır.
Bu müqayisəli baxış, şiə islamında və orta əsr xristianlığında qadın idealına dair mühüm bir yanaşmadır və müasir dövrdə də öz aktuallığını qoruyur. Bu əsər İslam, müqayisəli dinlər, orta əsr xristianlığı və gender tədqiqatları üzrə tədqiqatçılar və tələbələr tərəfindən maraqla qarşılanacaq; o, müqəddəs qadın fiqurlarının xristian və islam ənənələrində müqayisəsinə yönəlmiş iddialı bir cəhd kimi qiymətləndirilir.
Thorlkillin tədqiqatının güclü tərəflərindən biri, müxtəlif sahələrin anlayışlarını bir araya gətirməsidir. Bu əsər gələcək müqayisəli araşdırmalar üçün yeni potensial istiqamətləri vurğulayır.
Meri Thorlkill “İQNA”ya verdiyi müsahibədə Həzrət Fatimənin (s.ə) şəxsiyyəti və bu günün qadınlarının ondan öyrənə biləcəkləri dərslər barədə danışıb.
Ona belə bir sual verilib: “İslam ənənəsi xaricindən gələn bir tədqiqatçı kimi, Həzrət Fatimənin (s.ə) şəxsiyyətinin hansı cəhəti sizi daha çox təsirləndirdi və sizcə, bu gün dinini, ailəsini və əxlaqını qorumağa çalışan qadınlar (istər müsəlman, istər qeyri-müsəlman) onun həyatından nə öyrənə bilərlər?”
Thorlkill belə cavab verib:
“Fatimə Zəhra (s.ə) böyük bir səbir və əzmkarlıq nümunəsidir; o, ən çətin şəraitdə belə nur saçmağa davam edirdi. Məncə, İslam ənənəsi — erkən xristian tarixindən fərqli olaraq — bizə yalnız ideal və müqəddəs bir obrazı deyil, həm də onun və İslam ümmətinin üzləşdiyi mübarizələri açıq şəkildə görmək imkanı verir. O, sınaqların içində ailəsini sevdi və onlara sadiq qaldı. Bu dünyada bir günü belə əzabsız keçirmək mümkün deyil, lakin Fatiməni (s.ə) örnək götürməklə biz hələ də işıq saçmağa davam edə bilərik. Əlbəttə, həm qadınlar, həm də kişilər onun şəxsiyyətindən ilham ala bilərlər.”
İslam tarixi üzrə bu alim, Məryəm (s) və Fatimə (s) kimi şəxsiyyətlərin öyrənilməsinin xristianlarla müsəlmanlar arasında, eləcə də Qərb və İslam universitetləri arasında körpü yaratmağa necə kömək edə biləcəyi barədə belə dedi:
“Düşünürəm ki, insan təbiəti ‘müqayisəli’ düşünmək üzərində qurulub; yəni mən ətrafımdakı dünyanı öyrənərkən, onu həm də öz təcrübə və mədəni mənşəyim vasitəsilə dərk edirəm. Qərb dünyası üçün Məryəm Müqəddəs tarix boyu müxtəlif dini və mənəvi dəyərlərin rəmzi olub — ismət və təmizlikdən tutmuş, ana şəfqətinə qədər. Qərbli oxucular bu mənaları digər şəxsiyyətlərlə, məsələn, Həzrət Fatimə (s) ilə müqayisə etdikdə, düşünürəm ki, bu, xristianlıqla islamın ortaq mənəvi əsaslarını göstərir.”
Amerikalı tədqiqatçıya belə bir sual verilib: Bəzi müsəlman oxucular Qərb araşdırmalarını müqəddəs islam şəxsiyyətlərinə qarşı soyuq və ya həddən artıq tənqidi hesab edirlər. Sizcə, obyektivliyi qorumaqla yanaşı, bu şəxsiyyətlərə hörməti necə saxlamaq olar? O cavab verdi:
“Bu, çox mühüm bir sualdır. Mən ‘müqayisəli din’ müəllimi kimi dərslərimdə iki məqama diqqət yetirirəm.
Birincisi, düşünürəm ki, insan kimi biz dünyanın əksər dini ənənələrində — xüsusilə böyük övliyalar, peyğəmbərlər və müqəddəslərin həyat yolu vasitəsilə — hikmətlər tapa bilərik. Mən adətən burada Qurani-Kərimin Hucurat surəsinin 13-cü ayəsinə istinad edirəm:
‘Ey insanlar! Biz sizi bir kişi və bir qadından yaratdıq və sizi xalqlara və qəbilələrə böldük ki, bir-birinizi tanıyasınız. Həqiqətən, Allah yanında ən hörmətli olanınız, ən təqvalı olanınızdır. Allah hər şeyi biləndir, xəbərdardır.’
Allah xalqları və qəbilələri bir-birini tanımaq üçün yaratmışdır, buna görə də fərqliliyimiz bir problem deyil.”
“O biri məqama gəldikdə isə, dərslərimdə deyirəm ki, bir az təvazökarlıq çox kömək edir. Katolik təlimində ‘Nostra Aetate’ (Kilsənin qeyri-xristianlarla münasibətinə dair sənəd) adlı sənəddə belə bir fikir var: heç bir sistem və ya ənənə kamil deyil; insanların özü birgə şəkildə kamilliyə doğru çalışmalıdır.”
Amerikalı dinşünasdan belə bir sual soruşuldu: əgər bu gün, 2007-ci ildən bəri öyrəndiklərinizlə bu mövzuya yenidən qayıtsaydınız, xanım Fatimə (s) haqqında təsəvvürünüzdə dəyişiklik və ya düzəliş edəcəyiniz bir şey varmı? Və tədqiqat və kitab yazmaq prosesi ərzində Həzrət Fatimə (s) barədə anlayışınız inkişaf etdimi? O belə cavab verdi:
“Əgər bu gün bu mövzuya yenidən qayıtsaydım, daha çox müsəlmanların ayinləri və qeyd etmə mərasimləri üzərində dayanardım; yəni müsəlmanların Həzrət Fatimə (s) həyatını həm tarixi baxımdan, həm də müasir dövrdə necə yad etdiklərinə diqqət yetirərdim.
2007-ci ildə gənc bir tədqiqatçı kimi beynəlxalq səfərlər üçün çox az vəsaitim var idi və əsas mənbələrim kitabxanalardakı kitablar və kağız sənədlər idi. Bu gün isə Fatimə (s) və onun ailəsi barədə onlayn forumlar və elmi müzakirələrdən daha çox şey öyrənə bilərəm. İndi Misir, Türkiyə və İordaniya kimi ölkələrə səyahət etmək bir qədər asandır. Tarixi və gözəl məscidlərə baş çəkmək və Əhli-beyti (ə) uca tutan qadın və kişilərlə söhbət etmək mənə çox şey öyrədib.”
Bu xristian tədqiqatçıdan həmçinin soruşuldu ki, əgər Həzrət Fatimə Zəhranı (s) bir neçə kəlmə ilə təsvir etməli olsanız — bir tədqiqatçı kimi yox, onun irsi ilə qarşılaşan bir insan kimi — onu necə təsvir edərdiniz? O cavab verdi:
“Mən Fatiməni ailəsinin qətiyyətli qoruyucusu, ədalətin müdafiəçisi və Allah qarşısında səmimi təslimiyyət nümunəsi kimi təsvir edərdim — hətta bunu etmək çətin olduğu zamanlarda belə.”
4315631
