Müharibənin ümidsizlik yaradan təsvirindən proses yönlü və fürsət yaradan baxışa keçid
Ühüd döyüşündən sonra Mədinənin demək olar ki, bütün evlərində yaralılar və şəhidlərin izləri görünürdü. Bununla belə, Ali‑İmran surəsinin 137-ci ayəsi Ühüd hadisələrini təhlil etmək əvəzinə, bir dünyagörüşü formalaşdırmağa çalışır:
«قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ»
“Sizdən əvvəl də (xalq və ümmətlər haqqında) sünnələr keçmişdir; yer üzündə gəzin və baxın, təkzib edənlərin aqibəti necə olmuşdur.”
Sonra buyurur:
«وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ»
yəni: Haqqın əmrlərini yerinə yetirməkdə və düşmənlə cihadda zəifləməyin, başınıza gələn hadisələrə görə kədərlənməyin; əgər mömin olsanız, siz üstünsünüz.
Təbii ki, hər müharibədə narahatlıq, çətinlik və əziyyət olur. Buna görə də buyurur:
«إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ»
yəni: Əgər sizə yara və zərər dəyibsə, onlara da sizin kimi yara dəymişdir.
Bu, sanki gücü tükənmiş bir qaçışçının rəqiblərinin də yorulduğunu görməsi kimidir. Zamanın yalnız bir kəsiyinə baxmaq insanı ya ümidsiz edir, ya da hətta təkəbbürə sala bilər:
«وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ»
“Aldadıcı sizi Allah barəsində aldatmasın.”
Bu ayədəki islahedici mexanizm, kəsik və anlıq baxışdan proses yönlü baxışa keçidi təmin etməkdir. İlahi sünnəni görmək üçün insanın baxış dairəsi geniş olmalıdır. Proses yönlü baxış artıq ümidsizlik yaratmır; əksinə, fürsət yaradır və ümid doğurur.
Davamında buyurur:
«وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ»
yəni: Biz bu günləri insanlar arasında dövr etdiririk.
Yəni xoş və çətin günlərin insanlar arasında əl‑əl dəyişməsi ilahi sünnədir. Bəzən bu dövran bir cəmiyyətin daxilində iman və şeytan arasında olur, bəzən isə qlobal sistemdə baş verir və hətta bir neçə əsr davam edə bilər.
