پنج كاربرد عدالت از نگاه امام علی(ع)

حجت‎الاسلام والمسلمين كاظم قاضی‎زاده، رئيس موسسه فهيم قم در گفت‎وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا) با ذكر اين مطلب كه مفهوم عدالت مخصوصا عدالت اجتماعی مفهومی مورد اختلاف نيست، گفت: در تاريخ هيچ كس ادعای ظلم نكرده، بلكه بحث اصلی در الگو و شيوه‎های عدالت است.

وی با بيان اينكه عدالت در نگاه حضرت علی(ع) نسبت به ساير ائمه(ع) جدی‎تر مطرح شده است، اظهار كرد: يكی از دلايل اين مسئله قطعا با حكومت ايشان مرتبط است كه باعث شده اين وجه از ايشان نسبت به ساير ائمه بيشتر به چشم بيايد؛ چنانكه مسئله جهاد در مورد امام حسين(ع) و يا مسئله دعا برای امام سجاد(ع) به واسطه شرايط خاص، پررنگ‎تر شده است.

اين استاد حوزه، يادآور شد: حضرت علی(ع) می‎فرمايد كه به خدا سوگند اگر تمام شب را روی خارها به سر ببرم يا با غل و زنجير به اين سو يا آن سو كشيده شوم خوش‎تر دارم تا خدا و پيامبرش را در روز قيامت در حالی ملاقات كنم كه به بعضی از بندگان ستم كرده باشم يا در جای ديگر خطاب به خليفه سوم می‌فرمايد بدترين مردم نزد خدا رهبر ستمگری است كه خود گمراه است و مايه گمراهی ديگران هم هست.

وی افزود: ايشان در جای ديگری می‎فرمايند كه همانا ملت‎های جهان صبح می‎كنند در حالی كه از ستم زمامدارانشان در ترس و وحشت‎اند ولی من صبح می‏‎كنم در حالی كه از ستمگری پيروان خود وحشت دارم.

کاربردهای عدالت از نگاه امام علی(ع)

اين استاد حوزه و دانشگاه با بيان اينكه عدالت پنج كاربرد دارد كه اميرمومنان (ع) به آنها اشاره كرده است، اظهار كرد: اعتدال، موزون بودن و استواری اولين معنای عدالت است؛ يعنی عدالت مجموعه‎ای عادلانه و معتدل را تشكيل می‎دهد مثلا خداوند در قرآن می‎فرمايد: «وَالسَّمَاء رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ» يعنی در ساختمان دنيا تعادل رعايت شده است؛ يا پيامبر(ص) می‎فرمايد «بالعدل قامت‎السماوات و الارض» در اين حديث بالعدل به معنای موزون بودن آسمان‎ها و زمين است و حضرت علی(ع) می‎فرمايد «بالحق قامت السموات و الارض» در اين معنا عدل در مقابل بی‎تناسبی است.

قاضی‎زاده عدالت به معنای مساوات و نفی هرگونه تبعيض را سطح ديگر و معنی دوم عدالت بيان كرد و گفت: در اين معنی اميرالمؤمنين(ع) به عمر بن خطاب فرمودند سه چيز است كه اگر آنها را در نظر داشته باشى و به آنها عمل كنى، تو را از پرداختن به چيزهاى ديگر بی‎نياز مى‏كنند، و اگر آنها را فروگذارى، چيز ديگرى براى تو سودى نخواهد داشت پرسيد اى ابوالحسن، آنها چيست؟ گفت برپاداشتن حدود بر كسان دور و نزديك، و حكم كردن طبق كتاب خدا در حال خرسندى و خشمناكى، و تقسيم كردن عادلانه اموال ميان سرخ و سياه.

وی در بيان معنای سوم عدالت گفت: معنای سوم عدالت، رعايت حقوق است و اين معنا عميق‎‏تر از تساوی در معنای قبلی است اينجا عدالت در مقابل ظلم است يعنی اگر جايی پايمال شدن حقوق نباشد عدل وجود دارد حضرت علی(ع) می‎فرمايند «به خدا سوگند بيت المال تاراج شده را هركجا بيابم به صاحبان اصلی آن باز می‌گردانم گرچه با آن ازدواج كرده يا كنيزانی خريده باشند زيرا در عدالت گشايش برای عموم مردم است پس اين معنی عدالت به معنای اعطای حقوق و رساندن حق هر كس به خود است».

اين استاد سطح عالی حوزه، معنای چهارم عدالت را عدل به معنای انصاف معرفی كرد و افزود: در انديشه «جان راولز» از فيلسوفان عصر جديد ايده «عدل به مثابه انصاف» مطرح شده و جای خود را باز كرده است در معنای چهارم انصاف بالاتر از تساوی حقوق است انصاف يعنی خود را به جای ديگران نهادن و ديگران را به جای خود نهادن است.

انصاف لازمه عدالت است

وی عنوان كرد: حضرت علی(ع) در تفسير آيه «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ» می‎فرمايد‏ «العدل الإنصاف و الإحسان التفضل»‏ عدل انصاف و احسان تفضل است يا روايتی از پيامبر(ص) است كه «عادل‌ترين مردم كسی است كه منصف باشد» و حضرت علی(ع) می‎فرمايد «عادل‌ترين مردم كسی است كه نسبت به كسی كه به وی ظلم كرده انصاف را رعايت كند».

قاضی‌زاده در بيان معنای پنجم عدالت اظهار كرد: معنای پنجم عدالت قرار دادن هر چيز جای خودش است اين مفهوم، عام و شامل چهار معنی قبل نيز می‌شود حضرت علی(ع) در جواب كسی كه پرسيد عدل برتر است يا بخشش؟ فرمود «العدل يضع الأمور مواضعها و الجود يخرجها من جهتها و العدل سائس عام و الجود عارض خاص فالعدل أشرفهما و أفضلهما» عدالت هر چيزی را در جای خود می‌نهد در حالی كه بخشش آن را از جای خود خارج می‎كند عدالت تدبير عمومی مردم است در حالی كه بخشش گروه خاص را شامل می‎شود پس عدالت شريف‌تر و برتر است.

اين استاد حوزه و دانشگاه بيان كرد: اولين نمود سيره عادلانه حضرت علی(ع) در زندگی شخصی ايشان است؛ از خود شروع كردن در عدالت سيره امامان است حضرت علی(ع) می‎فرمايد «من نصب نفسه للناس إماما فليبدأ بتعليم نفسه قبل تعليم غيره و ليكن تأديبه بسيرته قبل تأديبه بلسانه»‏ كسی كه خود را رهبر مردم قرار دهد بايد پيش‎تر از آنكه به تعليم ديگران بپردازد خود را بسازد و پيش از آن كه به گفتار تربيت كند با كردار تعليم دهد يا حضرت علی(ع) در پاسخ به شخصی كه می‌خواست شبيه حضرت باشد فرمود «ويحك إنی لست كأنت إن الله تعالى فرض على أئمة الحق‏ العدل أن يقدروا أنفسهم بضعفة الناس كيلا يتبيغ بالفقير فقره»‏ وای بر تو من همانند تو نيستم خداوند بر پيشوايان حق واجب كرده كه خود را با مردم ناتوان همسو كنند تا فقر و نداری تنگدست را به هيجان نياورد و به طغيان نكشد.

مصادیق عدالت امیرالمومنین (ع)

وی افزود: عدالت حضرت علی(ع) در مقابل قانون در برخورد با برادر خود عقيل، در برخورد با كسی كه شبانه برای حضرت رشوه، با پوشش حلوا آورده بود و در برخورد با قاتل خود آشكار است.

قاضی‌زاده با اشاره به اين نكته كه كسانی هستند خود را كنترل می‎كنند ولی دوستان خود را نه تصريح كرد: حضرت علی(ع) اخبار و اطلاعات را از كارگزاران می‎گرفتند و افرادی هم بودند كه مواظب كارگزاران بودند مصاديق مختلفی داريم كه ايشان اجرای عدالت به دست كارگزاران را تاكيد می‎كردند حضرت در نامه‎ای به زياد ابن ابيه يكی از كارگزاران خود با شدت تاكيد می‎كند «و إنی أقسم بالله قسما صادقا لئن بلغنی أنك خنت من فی‏ء المسلمين شيئا صغيرا أو كبيرا لأشدن عليك شدة تدعك قليل الوفر ثقيل الظهر ضئيل الأمر» به خدا قسم می‎خورد اگر به من گزارش كنند كه در اموال عمومی كم يا زياد خيانت كردی چنان بر تو سخت می‎گيرم كه كم بهره شده و در هزينه عيال درمانده و خوار و سرگردان شوی.

وی با تقسيم كردن عدالت در ابعاد اقتصادی، سياسی و اطلاعات در بيان بُعد عدالت اقتصادی گفت: خليفه دوم در تقسيم بيت‎المال تفاوت زياد قائل شده بود به صورتی كه تفاوت اولين گروه و آخرين گروهی كه از بيت‌المال دريافتی داشتند 40 هزار برابر بود حضرت علی(ع) در تقسيم بيت‌المال می‌فرمايد «آن‌هايی كه جهاد كردند و يا با پيامبر(ص) نسبت دارند مرتبط به آخرت است به دنيا ربطی ندارد و بيت‎المال برای همه بايد يكسان باشد و بر طبق همين ديدگاه به همه مسلمانان 3 دينار دادند».

استاد حوزه علميه در ادامه با بيان اينكه عدالت سياسی در دنيای معاصر به اين معناست كه امكان رشد افراد در جامعه فراهم شود، تصريح كرد: در زمان خليفه سوم مسئوليت‌ها خانوادگی بود اما حضرت علی(ع) همه امتيازات را لغو كرد ايشان در جواب اعتراض طلحه و زبير فرمود «لا وقع حكم جهلته فأستشيركما و إخوانی من المسلمين و لو كان ذلك لم أرغب عنكما و لا عن غيركما» چيزی پيش نيامده كه حكم آن را ندانم و نياز به مشورت شما و ديگر برادران مسلمان داشته باشم اگر چنين بود از شما و ديگران روی‌گردان نبودم در اينجا حضرت با ويژه‌خواری سياسی مبارزه كردند.

ویژگی‌های حکومت خوب

وی ادامه داد: در دنيای جديد حكومت خوب به معنای ظلم‌نكردن نيست؛ حكومت خوب حكومتی است كه بتواند همه را رشد دهد، به همه اجازه دهد كه در مناصب حكومتی حضور داشته باشند به عبارت ديگر رشد خيلی از افراد به حضور در عرصه‎های مختلف حاكميت است و حكومت بايد زمينه اين را فراهم كند.

قاضی‌زاده در پايان، بُعد سوم عدالت را عدالت در اطلاعات و اخبار ذكر كرد و افزود: بعضی در كشور ما با اطلاعاتی كه به دست می‎آورند يك شبه ميلياردر می‎شوند اين برای افرادی كه شرايط برابر ندارند عدم عدالت در اطلاعات و اخبار است و نبايد اينگونه باشد؛ حضرت علی(ع) در مقابل مردم می‌فرمايند «ألا و إن لكم عندی ألا أحتجز دونكم سرا إلا فی حرب و لا أطوی دونكم أمرا إلا فی حكم»‏ آگاه باشيد حق شما بر من آن است كه جز اسرار جنگی هيچ رازی را از شما پنهان ندارم و كاری جز حكم شرع بدون مشورت با شما انجام ندهم.