نيازسنجی در توليد محتوای دينی ـ قرآنی؛ واجبی فراموش شده!
فقدان نيازسنجی موجب هدررفت نيرو، زمان، منابع مالی و مهمتر از همه، از ميان رفتن اعتماد جامعه به آثار حوزه علوم دينی ـ قرآنی میشود؛ چراكه جامعه از علم ناتوان در رفع نيازها، به سمت علوم ديگر میرود كه در اين راستا میتوان كمرنگ بودن اين موضوع را امری فراموش شده برشمرد.
ضرورت انجام تحقيق، پژوهش و نيازسنجی پيش از توليد محتوا، مسئلهای نيست كه نياز به شرح و بسط بسيار و تلاش برای اثبات داشته باشد. قطعاً برای مصرفی كردن توليدات و اخراج آنها از محتوياتی بیمصرف، بايد با انجام برخی پيشنيازها به توليد محتوا آن هم در حوزه خطيری به نام نشر مكتوب پرداخت.
توليد محتوا در شرايطی كه بازار كاغذ با تلاطمهای بسياری همراه است، اگر به نحوی مطلوب و مناسب با نيازهای روز جامعه همخوانی نداشته باشد، سوای هدررفت امكانات و بودجه، به فعاليت سربازی شباهت دارد كه در ميدان جنگ بر عليه جبهه خودی آتش گشوده باشد.
همانطور كه از مثال برمیآيد، فعال حوزه نشر، بر فرض اينكه اهل لاطائلاتنويسی نيست و به واقع به قصد خدمت وارد ميدان شده باشد نيز كمر به نابودی فرهنگ در جامعهای بسته كه عليرغم بیمهری برخی مسئولان، از آن سوی مرزها مدام در حال بمباران است و در عين حال كه پايههای استواری دارد، پيكرش نحيف و بیجان شده.
در اين راستا نويسنده، ناشر، مسئول و ... كه در اين حوزه به فعاليت میپردازد بايد بداند و مطمئن باشد كه اگر طبق نياز مخاطب فعاليت نكند، در واقع كاری نكرده است. امروز از نشر مكتوب توقع میرود كه در تمام حوزههای مربوط به خود، از نحوه طراحی جلد و انتخاب خط قرآنهای چاپ جديد گرفته تا تبيين نظريههای انقلاب، پاسخگويی به شبهات و مقدمهچينی برای صادر كردن دكترين انقلاب، تبيين سبك زندگی با تمام مشتقات آن و در يك كلام در هر حوزهای پاسخگوی مردمی باشد كه پاسخهای خود را در سايه دين جستوجو میكنند.
شناخت انواع نياز مخاطبان
زمانی كه سخن از نيازسنجی به ميان میآيد بايد مقصود از «نياز» و «انواع نياز» را مشخص كنيم. «نياز» را میتوان فاصله وضع موجود با وضع مطلوب يا آنچه هست و آنچه بايد باشد بيان كرد و در بيان انواع نياز با گروههای نيازی مواجه میشويم كه برخی از آنها شامل نيازهنجاری (نيازی كه با يك استاندارد مشخص مقايسه میشود)، نياز احساس شده (آنچه مردم فكر میكنند نياز دارند)، نياز مورد درخواست (آنچه مردم برای رفع آن اقدام میكنند) و نياز پيشبينی شده يا مورد انتظار (تفاوت وضع موجود با وضع مطلوب در آينده) هستند.
مقصود از طرح اين سوژه، نياز پيشبينی شده يا مورد انتظار است. بايد بدانيم كه اولاً امروز كجای مسير جامعهای قرآنی در پرتوی محتوای توليد شده قرآنی هستيم و قصد داريم در اين مسير به كجا برسيم. اولين گام در طراحی هر برنامه، شناسايی نيازهاست. بدون انجام يك نيازسنجی درست، امكان تنظيم درست اهداف برنامه، تخصيص منابع لازم و ارائه ديدگاهها و روشهای مناسب برای رفع اين نيازها وجود ندارد. با نيازسنجی مشخص میشود كه مشكل در كجاست و كدام بخش از مشكل نياز به چه راهكاری دارد.
فعالان حوزه نشر قرآنی را دو گروه عمده تشكيل میدهند. گروه نخست ناشران دولتی هستند كه به دغدغههای روز جامعه و سودآوری اعتقادی ندارند و اگر همصدا با بسياری از ديگر بحثهای شكلی نظير شعار سال به نشر میپردازند، تنها به ظاهر و عمق مطالب ارائه شده بینهايت سطحی و ظاهری و با درصد بالايی از تزوير توجه دارند.
گروه دوم ناشران خصوصی هستند كه برای اين جماعت، سودآور بودن در درجه اول تا آخر اهميت قرار دارد و تكرار بینهايت كتابهای زرد، ترجمههای ضعيف و كارهای هجو و سخيف بسياری از عناوين اين ناشران را به خود اختصاص داده است. شايد تصور مطلوب برای ما، هر وضعيتی مناسبتر از وضعيت كنونی باشد؛ اما آنچه كه توقع میرود تا امالقرای جهان اسلام در خود ايجاد كند، وجود سيستمی هماهنگ برای تغذيه افكار و انديشه ملت خود و در گام بعدی جهان اسلام و تمام دنيا باشد. چه بسا جامعه احساس نيازی به تناول از نوع خاصی از انديشه و يا حركت در مسير خاص فكری نداشته باشد، اما اين وظيفه از دوش رهبران، مسئولان و تئوريسينهای جامعه برداشته نمیشود كه اين نياز مخفی را هويدا و برای آن چارهانديشی كنند.
انتشار كتابهای زرد و با محتوای ضعيف
نشر مكتوب میتواند بخش قابلتوجهی از نيازهای جامعه را با توجه به تنوع و تعدد خود رفع كند. بحثهايی نظير سبك زندگی، اخلاق اسلامی، علوم قرآنی و آنچه عموم مردم به شكل ويژه به آن نياز دارند از جمله مباحثی است كه به كار و فعاليت بيشتر نيازمند است و اين موضوع نشان از توليد آثاری دارد كه با نيازهای مخاطبان همخوانی ندارد.
اينكه فعالسازی نشر مكتوب به صورت هدفمند چه تاثيراتی در جامعه بر جا میگذارد، از سالها قبل مورد توجه بسياری، چه برای اهداف مثبت و چه در قالب فعاليتهای منفی در طول تاريخ بوده است كه اگر نمونههای مثبت آن را جستوجو كنيم، مثالهای نظير «صحيفه سجاديه» و «نهجالبلاغه» و پيش از اينها قرآن كريم خودنمايی میكند و از آن سو نيز تلاشهايی كه از سوی دشمنان اسلام در طول ادوار مختلف صورت گرفته، شاهد و گواه همين موضوع است.
برای مثال در اهَّم فعاليتهای سازمان تبليغات میخوانيم: «تدوين و انتشار كتب و نشريات مناسب و ضروری به منظور معرفی فرهنگ و تمدن اسلامی و تبيين مواضع انقلاب اسلامی و انجام پژوهشهای لازم به ويژه در زمينه نظام تربيتی و مبانی سياسی، اقتصادی و فرهنگی حكومت اسلامی و حمايت از پژوهشگران متعهد. نظارت بر ترجمه متون دينی و تعيين ضوابط و مقررات مربوط به تهيه، ترجمه و انتشار اين متون جهت بهرهبرداری در كشور.»
و در ديدار مقام معظم رهبری با دستاندركاران دفتر ادبيات مقاومت و ادبيات انقلاب اسلامی حوزه هنری نيز ايشان با تأكيد بر ضرورت تقويت بخش پژوهشی در حوزه ادبيات مقاومت و ادبيات انقلاب اسلامی افزودند: «البته اين مسئله به معنای منحصر شدن در روشهای تحقيق غربی نيست، بلكه بايد در عين استفاده از اين روشها، ابتكارات خردمندانه و هوشمندانهای نيز به خرج داد.»
به طور كلی بدون توجه به فرهيختگان و محققان و بدون بها دادن به اهل قلم هيچ تناسبی بين آثار توليدی و مخاطبان به وجود نمیآيد.
بیتوجهی به اهل قلم متخصص و ميدان دادن به نابلدان
متاسفانه از يك سو به افرادی كه اهل قلم، تحقيق و اجتهاد هستند و میتوانند توليد فكر كنند و تفسير روز را بنويسند و ترجمه بیغلط ارائه دهند، بها نمیدهند و در مقابل به برخی افراد خام و غيرمتخصص ميدان داده میشود؛ در چنين وضعی نمیتوان انتظار داشت كه در نمايشگاه بينالمللی قرآن، شاهد تناسب آثار و نياز مخاطبان باشيم.
در روايات از معصومين(ع) داريم كه میفرمايند «قيدالعلم بالكتابة؛ علم را با نگارش آن به بند آوريد.» فقدان نيازسنجی موجب هدررفت نيرو، زمان، منابع مالی و مهمتر از همه، از ميان رفتن اعتماد جامعه به آثار حوزه علوم دينی ـ قرآنی میشود؛ چراكه جامعه از علمی كه توانايی برطرف كردن نيازها و پرسشهای آن را ندارد احساس بینيازی میكند و به سمت علوم ديگر میرود.
شايد بيش از اين نيازی به قلمفرسايی در بيان اهميت نيازسنجی پيش از توليد محتوای دينی ـ قرآنی نباشد. اما نكته نهايی آنكه هر قدر كه مردمی آگاه و دشمنانی نادان (كه البته اين طور نيست و جنود شيطان در بسياری از موارد زيركارانه هجوم میآورند)، اگر مديران و مسئولان دلسوز، متعهد، كارآمد و متخصص نداشته باشيم، عاقبتی خوش و مطلوب انتظار ما را نمیكشد كه مولی متقيان(ع) نيز فرمودهاند: «الناس علی دين ملوكهم» و «الناس بامرائهم اشبه منهم بابائهم» يعنی مردم بر دين ملوك خويشند و مردم به اميرانشان شبيهتر هستند تا به پدرانشان.
با توجه به مطالب فوقالذكر و حتی بدون توجه به آنها متوجه میشويم كه نيازسنجی در توليد محتوای دينی ـ قرآنی چه اهميتی دارد، پی به جای تلاشهای عوامگرايانه و ايجاد پروپاگاندا در اطراف خود، به رسالتمان در حوزه مسئولتی خود عمل كنيم كه وقت تنگ و دار مكافات گذرا است و آنچه برای انسان (چه مسئول، ناشر يا نويسنده) میماند، حاصل فعاليتهای انجام شده و تبعات آنهايی كه انجام نشده است و بايد برای پاسخ به يكيك آنها آماده بود.
