سازش با روح کلی قرآن؛ نخستین معیار سنجش احادیث
گروه اجتماعی: عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی(ص) قم تطبیق و عرضه داشتن احادیث بر قرآن را معیاری در سنجش احادیث دانست و گفت: از مبانی و اصول شناخت احادیث جعلی، عرضه آنها بر قرآن است که در صورت توافق با روح کلی قرآن، پذیرفته میشوند.
حجتالاسلام والمسلمین حسین علویمهر، عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی(ص) قم در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، در مورد ضوابط عملی مواجهه عامه مردم با احادیث، گفت: قرآن معیار سنجش احادیث است و تطبیق و عرضه داشتن احادیث بر کلام وحی بهعنوان یک اصل مطرح است. اگر حدیثی با موضوعات کلی قرآن کریم منافات نداشته باشد، اگرچه لازم نیست که در همان موضوع آیهای به مضمون حدیث وجود داشته باشد و حدیث با روح کلی قرآن سازش داشته باشد آن حدیث را میپذیریم.
وی با بیان مثالی ادامه داد: در منابع، روایاتی در باب صفات باریتعالی مطرح شده است که بر جسمانی بودن خداوند دلالت میکنند؛ مانند اینکه خداوند میخندد، میگرید و یا ویژگیهایی مثل اینکه خداوند کرسی دارد و ... . که گرچه با برخی ظواهر قرآن سازش دارد، اما با روح کلی آیات منافات دارد؛ از این رو متوجه میشویم این احادیث جعلی هستند.
احادیث نسبتدهنده فساد به پیامبران، منطبق با روح قرآن نیستند
عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی(ص) قم ادامه داد: احادیثی هم هستند که با مضامین تورات، انجیل و کتب مقدس منطبق هستند. بهعنوان مثال قرآن کریم، ساحت پیامبران الهی را بسیار مقدس میداند؛ بر این اساس اگر حدیثی دیدیم که نسبت فسادی به پیامبری از پیامبران الهی داد میدانیم این احادیث که غیرمنطبق با روح قرآن است یا جعلی و یا برگرفته از کتب مقدس هستند. مثل روایاتی که به حضرت عیسی(ع) نسبت شرابخواری میدهد و یا روایتی که ذیل آیه تحریم شرب خمر مبنی بر نوشیدن شراب از سوی حضرت امیرالمؤمنین(ع) آمده است که ما اعتقاد داریم امام معصوم(ع) بر اساس آیه 124 سوره بقره نباید در طول عمر گناه کرده باشد و روح قرآن را بهطور کلی همین میدانیم؛ بنابراین چنین روایتی را جعلی میدانیم.
علویمهر خاطرنشان کرد: پس یکی از مبانی و اصول برای اینکه احادیث جعلی و اسرائیلی را بشناسیم عرضه احادیث بر قرآن کریم است؛ اگر حدیث با روح کلی قرآن موافق بود، چنین حدیثی را میپذیریم اما اگر مخالف بود آن را نخواهیم پذیرفت.
این پژوهشگر دینی با اشاره به روایات فضایل سورههای قرآن گفت: این روایات را میتوانیم به دو بخش تقسیم کنیم که یک بخش از جانب ابی بن کعب وارد شده است که علما بسیار درباره آن بحث کردهاند و عدهای کل این روایات را که فضایل تک تک سورههای قرآن را در برمیگیرد، جعلی دانستهاند. یک سری روایات هم هست که از ائمه اطهار(ع) درباره فضایل برخی از سورهها نقل شدهاند. نکتهای که در این میان وجود دارد آن است که عدهای از علما، روایات فضایل سورهها را مردود اعلام کرده و برای آن علل مختلفی بیان کردهاند. یکی از علتها ضعف سند است. یعنی رجال و اشخاصی در سلسله سند این روایات وجود دارد که شناخته شده نیستند. علت دیگر مربوط به محتوای این روایات است.
وی ادامه داد: در برخی از فضایل سورههای وارد شده اگر کسی بهطور مثال سوره منافقون را بخواند به عدد هر منافقی خداوند برای او فضیلت مینویسد یا درباره سورهای گفته شده اگر کسی این سوره را بخواند به عدد ریگهای بیابان خداوند گناهان او را میآمرزد. این گونه فضایل که نقل شده قابل تحلیل است؛ اولاً بحث ضعف سند یا محتوای افراطی که در برخی از روایات مشاهده میکنیم. نهتنها در روایات ابی ابن کعب بلکه در روایات ائمه اطهار(ع) مشابه روایات ابی بن کعب وجود دارد؛ بنابراین نمیتوانیم بهطور کلی نسبت جعل به این روایات بدهیم.
فضیلت سورهها در روایات مشروط به عمل به محتوای آنهاست
علویمهر تصریح کرد: برخی از فضایل نیز ممکن است مقیاس عقلی نداشته باشد. یعنی این فضایل بهگونهای است که با عقل قابل سنجش نیست. ما میگوییم این فضایل از یک جنبه تشویق برای عموم است. نکته دوم که آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی هم این نظریه را ذیل فضیلت هر سوره بیان میکنند این است که فضیلت هر سوره که در روایات بیان شده مشروط به عمل کردن به محتوای آن سوره است. مثلاً در فضیلت سوره نور آمده است کسی که آن را بخواند خانواده و فرزندانش را از بیعفتی نجات میدهد که مطابق این نظریه برای بهدست آوردن این فضیلت باید به محتوای سوره هم عمل کند.
عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی(ص) قم افزود: در نهایت چنین نیست که همه فضایل سورهها که از ابی بن کعب وارد شده است را جعلی بدانیم بلکه موضوع جعل که در روایات فضایل سورهها مطرح شده روایت دیگری است که از اشخاص مجهول الهویه نقل شده و ارتباطی به ابی بن کعب ندارد. از ابی بن کعب نقل میکنند در پاسخ به این سؤال که این فضایل را از کجا میگویی؟ جواب داد: دیدم مردم از گرد قرآن پراکنده میشوند و به سراغ داستانهای خرافی میروند، فضایل سورهها را جمع کردم تا مردم به سمت قرآن بیایند، این داستان جعلی خوشبختانه از زبان ابی بن کعب در اسناد وجود ندارد بلکه از راویان مجهول نقل شده است؛ بنابراین همه فضایل سورهها را نمیتوان رد کرد و از نظر محتوا قابل توجیه هستند.
علویمهر گفت: در نهایت برخی معتقد به تسامح در ادله سنن شدهاند به این معنا که مردم به قصد ثواب این امور را انجام بدهند و اگر فضلی برای عملی به گوش آنها رسید میتوانند برای بهدست آوردن فضیلت، آن عمل را انجام دهند و روایات میگوید اگر کسی چنین کند ولو حدیث جعلی باشد، به ثواب آن عمل خواهند رسید. این قانونی در اصول است که از مجموعه روایات استخراج کردهاند.
