چیستی مطلوبیتگرایی در رفتار تولیدکننده بر اساس نظریه اقتصاد اسلامی
گروه اقتصاد: محمدمهدی عسکری و مجید عنانپور، در مقالهای که در شماره دوم فصلنامه «اقتصاد و بانکداری اسلامی» منتشر شده است، مطلوبیتگرایی در رفتار تولیدکننده بر اساس نظریه اقتصاد اسلامی را مورد بررسی قرار دادهاند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا)، مقاله «مطلوبیتگرایی در رفتار تولید کننده بر اساس نظریه اقتصاد اسلامی» یکی از مقالات دومین شماره از فصلنامه «اقتصاد و بانکداری اسلامی» است که توسط مهمدمهدی عسکری و مجیدعنانپور نگاشته شده است.
مطلوبیتگرایی در اقتصاد سرمایهداری
براساس این گزارش، در بخشی از این مقاله آمده است: انگیزه تولید در نظام سرمایهداری با طرز تلقی آنان از نفع شخصی ارتباط تنگاتنگی دارد. آنچه از این تفکر سرچشمه میگیرد، مطلوبیتگرایی است. ولی در این باره که چه چیزی مطلوبیت را حداکثر میکند، اختلاف وجود دارد. در این نظام، حداکثر کردن سود، یکی از مهمترین مصادیق مطلوبیتگرایی در رفتار تولیدکننده است. با نگاه به نظریات اندیشمندان مسلمان و مراجعه به آیات نورانی کلام وحی و روایات معصومین(ع) در مییابیم که هدف اقتصادی تولیدکننده مسلمان، تولید کالا برای رفع نیاز جامعه اسلامی و خانواده خویش است. که این هدف در راستای هدف غایی او یعنی عبادت و اطاعت است. بنابراین، مطلوبیتگرایی و در نتیجه حداکثرسازی سود جایگاهی در رفتار تولیدکننده مسلمان نخواهد داشت.
همچنین میخوانیم: تفکر مطلوبیتگرایی از مبنایی سرچشمه گرفته شده است که انسان در آن موجودی بریده از خدا و آموزههای آسمانی (دئیسم) بوده و قوانین طبیعی (ناتورالیسم) بر امور عالم حاکمیت دارند و تفکر اومانیسم یا اصالت انسان در آن موج میزند. به همین دلیل این انسان، تابع لذتها و خوشیهای نفس (مطلوبیتگرایی) است. لذا در این تفکر از احکام و ارزشهای مبتنی بر وحی سخن گفته نمیشود. مکتب مطلوبیتگرایی بر آثار افرادی همچون دیویدهیوم، جرمی بنتام و جان استوارت میل استوار است. بنیاد این مکتب بر فلسفهای به نام لذتگرایی استوار است. اپیکور که او را بنیانگذار فلسفه لذت میدانند میگوید: لذت مبدأ و غایت زندگی سعادتمندانه است، زیرا ما لذت را به عنوان خیر نخستین میشناسیم که ذاتی و همراه ماست و با توجه به آن است که به هر انتخابی مبادرت میورزیم.
مولف مینویسد: اصالت وجودی درتفکرات اقتصاددانان نظام سرمایهداری به طور کامل با فرد است. بنابراین هر عاملی که به فرد مربوط میشود مورد اهمیت ویژهای قرار خواهد گرفت؛ به همین دلیل صحبت از لذت و رنج در مورد فرد اهمیت چندانی مییابد و حتی گاهی برای عملی کردن آن تا تعرض به حقوق دیگران هم پیش میرود. مطلوبیتگرایی در تفکر اندیشمندان غربی بیشتر در فضای مادیگرایی مطرح گردیده هر چند که اشارهای هم به مقولههای اخلاقی نیز شده است اما بسیار محدود و خام است.
نقد مطلوبیتگرایی از منظر متفکرین غربی
در بخش دیگری از این مقاله آمده است: مفهوم سود و سعادت اجتماعى ممکن است به استبداد بینجامد، همانگونه که در تاریخ چنین تجربهاى واقع شده است. بنابراین، مفهوم «بیشترین سعادت براى بیشترین عده»، را میتوان براى دفاع از هر جامعه پدرمدارانه یا استبدادى که در آن جامعه، بهاى پرداخت شده براى سعادت، آزادى افراد آن جامعه در انتخابهاى خویش است، مورد استفاده قرار داد. ممکن است در شرایطى معین، آزادى و سعادت، ارزشهایى از بنیان ناسازگار باشند. میتوان نشان یک فرزند مشروع فایدهگرایى را که نزد آن، آزادى فداى سعادت شده در تاریخ سوسیالیزم یافت که در آن اقلیتى روشنفکر براى اکثریت غیرروشنفکر طرح به راه انداخته بودند.
به گفته نگارندگان این مقاله، از مهمترین انتقاداتی که اندیشمندان غربی بر مطلوبیتگرایی وارد نمودهاند عبارت است از توجه بیش از حد به یکى از انگیزههاى بشرى، عدم سخن گفتن از توزیع لذت و شادى، امکان این نکته که مفهومسعادت اجتماعى به استبداد بینجامد و علاوه بر این مطلوبیتگرایان به وضع موجود انسان نظر دارند و آرمانى براى آینده ترسیم نمیکنند.
مطلوبیتگرایی و نقد آن در نگاه اندیشمندان مسلمان
نویسندگان در بخش دیگری، به دیدگاه اقتصاددانان مسلمان درباره مطلوبیتگرایی پرداختهاند و مینویسند: در موضوع مطلوبیتگرایی از منظر اقتصاددانان و محققان مسلمان، میتوان به دو گروه اشاره کرد. گروه اول اصل موضوع بیشینهسازی مطلوبیت را با وارد کردن احکام و محدودیتهای اسلامی پذیرفتهاند. اما گروه دوم با رد اصل موضوع مطلوبیت، اصول موضوع دیگری را مطرح ساختهاند.
گروه اول افرادی مانند انس زرقاء و اسد زمان، هستند که به این منظور، اصل موضوع بیشینهسازی مطلوبیت را با واردکردن احکام و محدودیتهای اسلامی، برای فرد مسلمان بازسازی کرداند. اسد زمان، برای ترسیم تابع مطلوبیت فرد مسلمان، چهار اصل موضوعی «ترجیهات مفهومی»، »ترجیهات یکنواخت ضعیف»، «اشباع نیازهای اساسی»، «اثرات برونزایی در مطلوبیت ثانویه» را مطرح کرده و بدینوسیله، مواردی از ارزشهای اسلامی مانند رفتار نوع دوستانه، تفاوت میان نیازهای اساسی و ... را بیان میکند.
به نظر گروه دوم، همانگونه که در بحث مصرف،این ایده موجود است در تولید هم این ایده، ساری و جاری خواهد بود یعنی تولید یک کالای حرام ممکن است مطلوبیت زیادی برای تولیدکننده ایجاد کند اما تولیدکننده مسلمان به دنبال دستیابی به ایدهها و اهداف اسلامی است.
همچنین میخوانیم: برخی از اندیشمندان مسلمان، ایده مطلوبیتگرایی در رفتار تولیدکننده را قابل تعمیم به فرد مسلمان ندانسته و درصدد برآمدهاند تا برای تحلیل رفتار تولیدکننده مسلمان، چارچوبی متناسب با ارزشهای اسلامی ارائه کنند. ابنتیمیه، معتقد است که فروشندگان، سود خود را در حد متعارف و بدون وارد آوردن هر گونه خسارتی بر خود و منافع خریداران به دست آورند. متمّدعبدالمنان، با اشاره به اصل نوعدوستی، این گونه بیان میکند که رفتار بنگاه اسلامی نمیتواند با هدف منحصر به فرد هدایت شود. محمد نجاتالله صدیقی، معتقد است که حداکثرسازی سود در فرد مسلمان به حدودی که به وسیلۀ دو اصل عدالت و نوعدوستی تعیین میشود، محدود خواهد شد.
سعید سعد مرطان، انگیزه تولیدکننده مسلمان را حداکثر ساختن سود نمیداند. زبیر حسنپیروی، حداکثر کردن سود را آزمندانه و دنیا طلبی میداند و در نهایت منذر تحف، نیز معتقد است که نظریه حداکثر کردن سود باید مورد جرح و تعدیل قرار گیرد، چرا که در نظام سرمایهداری بنا شده است.
مطلوبیتگرایی در قرآن کریم
نگارندگان این مقاله در پایان به بررسی موضوع مطلوبیتگرایی در قرآن کریم پرداختهاند و مینویسند: در مورد مطلوبیتگرایی در آیات قرآن کریم، چند نکته قابل به ذکر است: نکته اول این که اعطاء مطلوبیت حداکثری و یا حداقلی در دستان خداونداست چرا که توسعه دادن در روزى و تنگ گرفتن آن دست اوست و هر کسى را به اقتضاى حالات ظاهرى و نیات باطنى او روزى داده و وسعت و محدود میکند. در حقیقت آنچه را که افراد با ذهن خود حداکثر مطلوبیت تصور میکنند ممکن است که بیشترین آسیب را برای آنان به همراه داشته باشد.
نکته دوم اینکه آن مطلوبیتی که به دست میآید، خداوند عنایت فرموده است. پس استعمال آنها باید به طریق خداپسندانه باشد که انسان را به غایت مطلوبش برساند بنابراین استعمال آنها به طور دلخواه و بدون در نظر گرفتن این که اینها وسیلهاند نه هدف، گمراهى و بریدن از هدف بوده و این خود معصیت است. نکته سوم این که مطلوبیتگرایی حداکثری، زینتی زودگذربوده و ممکن است فریبنده باشد. چرا که دل انسان را مجذوب زینتهاى دنیا و زخارف آن نموده و در شهوات غوطهور میسازد. لذا همین انجذاب به مادیت، او را از میل به پیروى حق و شنیدن داعى آن و پذیرفتن نداى منادى فطرت باز میدارد. در صورتی که باقیات صالحات یعنى ارزشهاى پایدار و شایسته، نزد پروردگار ثوابش بهتر و امیدبخشتر است.
همچنین آمده است: بنابراین هدف اقتصادی تولیدکننده مسلمان، تولید کالا برای رفع نیاز جامعه اسلامی و خانواده خویش است. اما نباید فراموش شود که این هدف در راستای هدفی والاتر یعنی هدف از خلقت او که همان عبادت است؛ قرار میگیرد. البته باید توجه داشت که تولیدکننده مسلمان باید نهایت سعی و تلاش خود را برای رفع نیازمندیهای خود و جامعهاش بهکار بندد و این به معنای حداکثرسازی مطلوبیت فرد نیست.
