نگاهی به مسجد جامع بروجرد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، مسجد جامع بروجرد در قلب بافت تاریخی و در مرکز قدیمی‌ترین محله و هسته اولیه شکل‌گیری شهر در کنار بازار تاریخی واقع شده است.

این بنا با سابقه بیش از یک‎هزار سال یکی از مساجد شاخص اولیه اسلامی در ایران است که در طول تاریخ حیات خود دستخوش تغییرات و تحولاتی نیز واقع شده است.
مسجد جامع بروجرد در گذشته به‎صورت یک مجموعه شامل مسجد، ‌حمام،‌ آب انبار،‌ غریب‎خانه‌(آبریزگاه کنونی)، ‌میدان و سایر متعلقات بوده که امروزه بعضی از این آثار از بین رفته‌اند.
بسیاری از مردم بر این باورند که مسجد بر روی آتشکده‎ای پیش از اسلام ساخته شده ولی بر اساس پژوهش‎ها و بررسی‎هایی که تاکنون صورت گرفته این موضوع قطعی نشده و تأیید و رد این مطلب نیاز به مطالعه بیشتر دارد.
قدیمی‌ترین آثار یافت شده در آن مربوط به اواسط قرن چهارم هجری یعنی دوره آل بویه است، ‌البته نشانه‎هایی از وجود مسجدی قدیمی‌تر از نوع مساجد اولیه ستون‌دار(احتمالاً‌ قرن سوم هجری همانند مسجد جامع اصفهان) یافت شده که این مهم نیز نیاز به بررسی و مطالعه بیشتری دارد.

بنای موجود مسجد از نظر فرم از نوع مساجد تک ایوانی است که دارای دو درب ورودی در جهات شرق و غرب بوده و شامل یک حیاط مرکزی مستطیل، ‌ایوان، ‌فضای گنبدخانه و شبستان‎های اطراف آن و یک شبستان وسیع زمستانی در طرف شمال حیاط مرکزی است.
قدیمی‌ترین بخش به دست آمده از پژوهش‎های صورت گرفته تاکنون فضای زیر گنبدخانه است که مربوط به اواسط قرن چهارم هجری است و شواهد آن در عمق 180 سانتیمتری از کف فعلی مسجد به‎صورت سالم یافت شده است.
این فضا احتمالاً ‌به‎صورت منفرد و در خارج از مسجد ستون‎دار اولیه(مانند گنبد نظام‎الملک در مسجد جامع اصفهان)‌ ساخته شده است.
در دوره بعد یعنی زمان سلجوقیان این بنا آباد و از اعتبار کافی برخوردار بوده و تزئیناتی به آن افزوده شده که کتیبه آجری باقیمانده به خط کوفی در دیوار جنوبی گنبدخانه و بالای محراب گواه این مطلب است.

متن کتیبه فوق چنین است «بسم الله الهم اغفر امر هذه القبه الصدر الا جل مجدالدین جمال الاسلام عزالملک ابو العز محمد بن طاهر بن سعید اطا اله بقائه»؛ ‌بعد از آن یعنی در زمان ایلخانی بنا دارای یک دوره رکود و فترت می‌شود که دلیل آن شاید مربوط به حملات ویرانگر مغول و زمین لرزه‌ای است که در سال 715 هـ در منطقه به‌وقوع پیوسته و باعث ویرانی بخش عمده‌ شهر و بخش‎هایی از مسجد شده است.
بنا در دوره بعد یعنی زمان جانشینان تیمور دوباره احیاء و بخش‎هایی به آن افزوده می‌شود، این دوره شامل تعمیر گنبد ریخته شده دوره قبل و احداث ایوان و شبستان‎های شرقی، ‌غربی و شمالی است.
طبق کتیبه‎های سنگی موجود در قسمت‎های مختلف بنا در زمان صفویه در سال‎های 1022، 1023 و 1091 هـ مرمت شده است.
سرانجام در دروه‎های زندیه و قاجاریه نیز تعمیرات و الحاقاتی از جمله اضافه کردن دو مناره در طرفین ایوان که تاریخ ساخت آن 1209 بوده، ‌صورت پذیرفته است.
این بنا از جمله مهم‌ترین یادگارهای معماری بر جای مانده از گذشته این شهر کهن و شناسنامه‌ و شاهدی معتبر از دوران پیشین است که نیازمند بررسی و مطالعه و توجهات همه جانبه‎ای است.