اخوت مؤمنان و دوری از اهل کفر؛ اساس آموزههای اخلاقی و اجتماعی اسلام
گروه فعالیتهای قرآنی: همه آموزههای اخلاقی و اجتماعی اسلام بر اساس دو قاعده اخوت بین مؤمنان و دوری از اهل کفر و نفاق استوار است و این موضوع در مجموعه سورههای جزء بیست و هشتم قرآن کریم بارها مورد تأکید قرار گرفته است.
حجتالاسلام محراب صادقنیا، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، درباره جزء بیست و هشتم قرآن کریم گفت: این جزء شامل سورههای مبارکه مجادله، حشر، ممتحنه، صف، جمعه، منافقون، تغابن، طلاق و نیز سوره تحریم است، از ظاهر آیات این جزء برمیآید که مدنی هستند و در مدینه نازل شدهاند.
وی با بیان اینکه این جزء سرشار از آموزههای اخلاقی و اعتقادی است، اظهار کرد: اگر بخواهیم بهعنوان برجستهترین نکته در کل این جزء به موردی اشاره کنیم، سورههای معروف به «مسبّحات» یعنی سورههایی که اول آنها «سبّح» قرار دارد، قابل توجه هستند؛ همچون سوره حشر و جمعه که با آیه «سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» شروع میشوند و سوره صف که این چنین آغاز میشود: «یُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ».
صادقنیا با بیان اینکه این آیات بر تسبیح خداوند متعال توسط کل عالم هستی تأکید دارند، در توضیح آنها گفت: آنچه درباره این تسبیح قابل گفتن است این است که در آیات نخست سورههایی مثل جمعه، صف و حشر تأکید بر کلمه «ما» است: «سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ» یا «یُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ»؛ بنابراین در این مسبحات تأکید روی کلمه «ما» است به این معنا که هر چه که در آسمان و زمین است خداوند را تسبیح میکند، این «ما» اصطلاحاً در ادبیات عرب به کل ذویالعقول (صاحبان عقل) و غیر ذویالعقول(غیرصاحبان عقل) اطلاق میشود.
معنای تسبیحِ آنچه در آسمان و زمین است
این مدرس حوزه و دانشگاه ادامه داد: وقتی میفرماید: «سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ» یعنی هر چه صاحب عقل است و غیر آن، خدا را تسبیح میکنند؛ یعنی انسان و غیرانسان خدا را تسبیح میکنند، در نگاه به این آیات، ما میتوانیم معنی تسبیح انسان را بفهمیم؛ یعنی اینکه انسان به زبان بگوید: «لا اله الاالله» یا «الله اکبر» یا «سبحانالله» تسبیح خدا شمرده میشود، اما تسبیح غیر ذویالعقول شاید برای ما قابل درک نباشد که چطور ممکن است خدا را تسبیح کنند و اساساً تسبیح غیر ذویالعقول یعنی چه؟
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی در پاسخ به این سؤال گفت: اینجا میفرمایند تسبیح غیر ذویالعقول، عبارت است از اینکه کاری را میکنند که خداوند از آنها خواسته است و چون تمردی در این زمینه ندارند، خداوند را تسبیح میکنند؛ پس تسبیح اینها به معنای این است که آن کاری را انجام میدهند که خداوند میخواهد، آن منطقی بر رفتار اینها حاکم است که خداوند در وجود آنها قرار داده است، به همین دلیل درختان تسبیح خدا را میکنند چون کاری را انجام میدهند که خداوند از آنها خواسته است؛ آب همین طور، ریگهای صحرا، کوهها، پرندگان آسمان، ستارگان و ماه و همه و همه تسبیح خدا را انجام میدهند؛ لذا هیچ تخلفی در کار اینها نخواهیم دید پس آنها مسبِّحان خداوند متعال هستند.
وی افزود: نکته دیگری که از این آیات قابل استفاده است این است که اگر انسان توانست خدا را تسبیح کند، مانند باقی موجودات میشود اما اگر خداوند را بهوسیله زبان و وجودش تسبیح نکند، آن هنگام است که از عالم هستی بریده میشود و ساز مخالف این عالم هستی میشود و این برای انسان بد است، انسان اگر خداوند را تسبیح نکند، موجودی میشود که با باقی عالم هستی سنخیت ندارد؛ لذا انسان باید خداوند متعال را مثل باقی موجودات تسبیح کند تا مانند آنها مسبّح شود.
صادقنیا در ادامه توجه به روابط مؤمنان با یکدیگر و روابط مؤمنان با غیرمؤمنان را از دیگر نکات جالب توجه در مجموعه سورههای جزء بیست و هشتم قرآن دانست و با بیان نمونهای گفت: در سوره حشر آیهای داریم که میفرماید: «وَالَّذِینَ جَاؤُوا مِن بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ»، (حشر/10)، آیه دعایی است که از قول اهل ایمان بیان میشود، میفرماید: مؤمنان افرادی هستند که میگویند خدایا بر ما و بر برادران ما که در ایمان بر ما سبقت گرفتند، ببخشای و در سینههامان نسبت به همدیگر، غل و کینهای قرار مده، از طرف دیگر، آیه بر اخوت میان مؤمنان تأکید دارد. اما در سوره ممتحنه در آیه اول میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَعَدُوَّکُمْ أَوْلِیَاء؛ ای مؤمنان، دشمنان من و خودتان را دوست خود قرار ندهید و با آنها پیمان مودت نبندید».
پرهیز از دوستی مؤمنان با کفار
این مدرس حوزه و دانشگاه با بیان اینکه تأکید بر برادری میان مؤمنان و پرهیز از دوستی مؤمنان با کفار، نکته قابل استفادهای است که در این مجموعه سورهها میتوان مشاهده کرد، اظهار کرد: همه آموزههای اخلاقی و اجتماعی اسلام بر اساس این دو قاعده استوار است؛ یعنی اخوت بین مؤمنان و دوری از اهل کفر و نفاق. به همین دلیل ما در این مجموعه سورهها در جزء بیست و هشتم شاهد این تأکید هستیم؛ اخوت بین مؤمنان که در قالب آیات مختلفی آمده و همچنین تأکید بر دوری از اهل کفر که در آیات مختلفی از این سوره مطرح شده است.
این محقق دینی آیات پایانی سوره حشر را، از آیات قابل توجه در این جزء از قرآن کریم برشمرد و گفت: این آیات اسمای حسنای خداوند متعال را بیان میکنند بهویژه دو آیه پایانی؛ «هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ، هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاء الْحُسْنَى یُسَبِّحُ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» (حشر/23 و 24). این آیات مجموعه اسمای خدای تعالی را بیان میکنند که صرفاً اسم نیستند؛ بلکه بیانگر الهیاتی هستند که قرآن نسبت به خداوند دارد، قرآن خداوند را این چنین معرفی میکند: او خدایی است که سلطان مقتدری است، پاک و سلام و مؤمن و پادشاه جهانیان است، در عین حال، جبار و با جبروت است خداوند بزرگوار و برتر از هر چیزی است، خالق عالم هستی است و ... .
صادقنیا اظهار کرد: این اسامی در واقع الهیاتی را بیان میکنند که ما نسبت به خداوند متعال باید در ذهن داشته باشیم و این الهیات البته به ما یاد میدهند که چه رابطهای را باید با خداوند متعال در نظر بگیریم و داشته باشیم. کل جزء 28 قرآن، مثل باقی قرآن سرشار از آموزههای بسیار مهم الهیاتی و اخلاقی است که جا دارد مؤمنان روزهدار در ماه مبارک رمضان این جزء را با بصیرت کامل بخوانند.
