دستیابی به سبک زندگی متعالی در سایه امر و نهی دینی/ امر به معروف؛ کارسازترین تعامل اجتماعی
گروه اندیشه: امر به معروف و نهی از منکر کارسازترین تعامل اجتماعی است که میتوان بهوسیله آن احکام الهی را در جامعه جاری و ساری کرد؛ به طوری که در آن جامعه بتوان به آرامش نسبی دست یافت.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از فارس، چند سالی است که از نامگذاری هفتهای به نام هفته امر به معروف و نهی از منکر میگذرد. در تقویم مذهبی کشورمان از اول تا 7 محرم هر سال را به این هفته نامگذاری کردهاند.
امر به معروف و نهی از منکر از منظر قرآن
امر به معروف و نهی از منکر از جمله فرایض الهی است که خداوند منان در قرآن کریم بدان تأکید کردهاند، آنجا که فرمود: «الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ...؛ همان کسانى که چون در زمین به آنان توانایى دهیم نماز برپا مىدارند و زکات مىدهند و به کارهاى پسندیده وامىدارند و از کارهاى ناپسند باز مىدارند...» (آیه 41 سوره حج) در واقع انجام این فریضه الهی را یکی از ویژگیهای حکومت اسلامی بر میشمارد و یا در جای دیگری «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاء بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ...؛ و مردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگرند که به کارهاى پسندیده وا مىدارند و از کارهاى ناپسند باز مىدارند...»، (آیه 71 سوره توبه) آن را از ویژگیهای افراد با ایمان میداند.
در جامعه برای این فریضههای الهی نیز باید به همان میزان که برای سایر فرایضی مانند نماز، حج، زکات و غیره ارزش قائل میشویم، بها بدهیم و توجه کنیم، بهویژه اینکه در جامعه اسلامی همگان در برابر قوانین الهی برابرند و هیچکس از این قانون الهی نیز مستثنی نیست.
هدف خلفت، رسیدن به کمال در سایهسار عبودیت است
هدف خلقت، رسیدن به کمال در سایهسار عبودیت و عروج از نردبان معرفت در راستای لقای خالق هستی است، اما این طی طریق بدان معنا نیست که خداوند سبحان رفع موانع و هموار ساختن راه بندگان بهسوی او را وظیفه سالکان طریق حق برنشمارد.
چند سالی است که از فرمایشات مقام معظم رهبری مبنی برترویج سبک زندگی اسلامی میگذرد. بهطوری که تاکنون اقدامات، برنامهها و ... فراوانی جهت تحقق این امر در کشور انجام شده است اما در این میان به نظر میرسد که یکی از اصلیترین راهکارهایی که جهت ترویج سبک زندگی اسلامی در کشور در پیش گرفت توجه به امر به معروف و نهی از منکر است.
امر به معروف و نهی از منکر؛ کارسازترین تعامل اجتماعی
در جامعهای که همگان با هم برابر هستند، میتوان گفت امر به معروف و نهی از منکر کارسازترین تعامل اجتماعی است که میتوان بهوسیله آن احکام الهی را در جامعه جاری و ساری کرد؛ البته نه تنها احکام الهی بلکه قوانین سبک زندگی بهتر و متعالی به طوری که در آن جامعه بتوان به آرامش نسبی دست یافت.
در اسلام و بهویژه در مکتب تشیع امر به معروف و نهی از منکر، تداعیکننده اتفاقات و مهمی برای شیعیان است؛ به طوری که در تاریخ میخوانیم روش تمام انبیای الهی جهت معرفی سبک زندگی تعالی به انسانها، امر به معروف و نهی از منکر بوده است و بعد از آن، ائمه اطهار(ع) و پیشوایان و بزرگان دین نیز این روش را در پیش گرفتند.
پرچمدار نهضت آزادی؛ یکی از اصلیترین آمران به معروف
امام حسین(ع) بهعنوان پرچمدار نهضت آزادی بشریت زمانی که میخواهد مکه را به قصد کربلا ترک کند، در وصیتنامه خود یکی از اصلیترین اهداف خود را از این مهاجرت و ترک اعمال حج تمتع، امر به معروف و نهی از منکر بر میشمارد.
امر به معروف و نهی از منکر مانند برخی از فرایض دیگر شرایط خاص خود را داراست که از جمله آن میتوان به بلوغ، استطاعت، نصاب و توانایی اشاره کرد اما با این حال این فریضه الهی محصور در مکان و زمان خاصی نیست و هیچ شرایطی مانند وضعیت مالی، سنی، جسمی و غیره باعث تعطیلی این فریضه نمیشود.
امر به معروف و نهی از منکر، دور نگهداشتن معروف از هرگونه تحریف است و در واقع تلاش میشود که منکری معروف جلوه داده نشود و یا بر عکس معروفی منکر معرفی نشود.
در اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در نظام جمهوری اسلامی ایران همین بس که اصل هشتم قانون اساسی بدان اشاره دارد آنجا که آمده است: «در جمهوری اسلامی ایران دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر وظیفهای است همگانی و متقابل برعهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت».
بنا بر این گزارش، در ادامه این گزارش به سراغ برخی علما و اساتید دانشگاه رفته و از زبان آنان مباحثی چند را درباره فریضه الهی امر به معروف و نهی از منکر میخوانیم.
حجتالاسلام عبدالرضا خوشنویس، مدیر اجرایی ستاد زکات فارس درباره این فریضه واجب الهی به خبرنگار ایکنا گفت: یکی از واجبات مسلم و از فرایض قطعی که مورد اتفاق تمام فرق شیعه است امر به معروف و نهی از منکر است و تنها در میان فرقههای منشعب از اهل سنت، فرقهای به نام مرجئه که پیروان بنی امیه هستند، قائل به ارجاء به معنای تأخیر است یعنی آنها امر به معروف و نهی از منکر را لازم نمیدانند و میگویند امر مردم را به خدا واگذار کنند که این فرقه صرفاً برای توجیه گناه بنی امیه روی کار آمد و ائمه اطهار(ع) به شدت با این گروه بهصورت خاص به مبارزه عقیدتی پرداختند.
امر به معروف دارای سه رکن گوینده، گیرنده و روش اجراست
وی ابراز کرد: آنها روح دین یعنی امر به معروف را از مجموعه آموزههای دینی بیرون بردند؛ لذا امر به معروف یکی از مسلمات دین ماست اما همواره یک موضوع مورد غفلت قرار گرفته و آن این است که امر به معروف و نهی از منکر دارای سه رکن اساسی گوینده(آمر)، گیرنده پیام و شیوه و روش است که عمدتاً ما در بخش سوم دچار مشکل میشویم.
حجتالاسلام خوشنویس ابراز کرد: چه بسا انسانهایی که آمادگی امر و نهی دارند یعنی انگیزه در آنها وجود دارد و بر آنها مسلم شده است که این مسئله واجب است و از سوی دیگر نیز کسانی که امر و نهی میشوند در درونشان این آمادگی وجود دارد زیرا آنها هم متدین و مؤمن هستند؛ چرا که بهطور کلی معدل دینداری مردم بالاست و امر و نهی دینی یکی از احکام خداست پس چرا امر و نهی دینی اجرا نمیشود و یا تأثیر ندارد.
شیوه اجرای نادرست؛ مهمترین عامل اجرایی نشدن امر به معروف
معاون مرکز رسیدگی به امور مساجد فارس مهمترین عامل اجرایی نشدن امر به معروف را فقدان یا اجرای ناروای رکن سوم یعنی شیوه اجرا دانست و گفت: یکی از مشکلات اساسی ما در مورد این فریضه الهی، فقدان یا کاستی روشهای امر به معروف و نهی از منکر است.
وی با بیان اینکه حدود 33 روش در امر و نهی دینی را میتوان از آموزههای دینی یعنی قرآن، سنت و فقه استخراج کرد، گفت: خروجی تمام روشها این است که امر و نهی مؤثر است.
حجتالاسلام خوشنویس با اشاره به برخی از این روشها ابراز کرد: روش اول اینکه امر و نهی خوفی را کنار بگذاریم و به امر و نهی شوقی روی آوریم یعنی کاری کنیم که نتیجه امر و نهی ما خوف و ترس در درون گیرنده نباشد بلکه ایجاد شوق در درون او باشد چون امر و نهی خوفی همین که خوف برداشته شد دوباره گناه از سر گرفته میشود اما اگر ایجاد اشتیاق شد، داوم دارد.
لزوم بهکارگیری ابزارهای درست
مدیر اجرایی ستاد زکات فارس گفت: دومین روش بهرهگیری از ابزارهای درست این است که آمر بتواند هیجان خود را کنترل کند؛ لذا باید بسیار مراقب باشیم که امر کننده شرایط دارد و از جمله شرایط مهم امروزی این است که باید مدیریت هیجان و کنترل اضطراب داشته باشد زیرا اگر آمر هیجانزده، مضطرب و آشفته شد این اضطراب آن را عصبانی و خشمگین میکند و قدرت کنترل خشم ندارد؛ لذا واژههایی که میگوید تند، خشن، زبر و سفت خواهد بود که شیرین نیستند و تلخ هستند و گیرنده پیام نمیتواند سخن خشن، زبر و سفت را با اشتیاق دریافت کند.
وی با یادآوری اینکه این مسئله برگرفته از سیره معصوم و روش اولیای خداست آنها حتی اگر واژههای تند استفاده میکردند در آن حتماً مهر و محبت نهفته بود، گفت: سومین روش اجرای صحیح امر و نهی دینی آن است که امر و نهی دینی همراه با مهر، مودت و دلسوزی صورت گیرد زیرا اگر امری با سرزنش، تهدید و خشونت ادا شد این امر دوستانه و مهربانانه نیست چون دوستانه ومهربانانه نیست پذیرش آن یا محال است یا سخت.
امر پادگانی ماندگار نیست
حجتالاسلام خوشنویس با اشاره به آیه 71 سوره توبه «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاء بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ...؛ و مردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگرند که به کارهاى پسندیده وا مىدارند و از کارهاى ناپسند باز مىدارند...»، گفت: خداوند در این آیه بیان میفرماید که یک جامعه ایمانی، جامعه دوستی است و یکی از نشانههای استقرار محبت در جامعه ایمانی نیز امر به معروف و نهی از منکر است؛ لذا امر پادگانی و خانی امر ماندگاری نیست و امر و نهی ماندگار است که همراه با مهر و محبت باشد مثل امر و نهی پدرانه مادرانه.
معاون مرکز رسیدگی به امور مساجد فارس همچنین به آیه 41 سوره حج «الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ...؛ همان کسانى که چون در زمین به آنان توانایى دهیم نماز برپا مىدارند و زکات مىدهند و به کارهاى پسندیده وامىدارند و از کارهاى ناپسند باز مىدارند...» اشاره کرد و گفت: از جمله نشانهای توانایی مؤمنان اجرای چهار واجب نماز، زکات و امر به معروف و نهی از منکر است و در همین جا کسانی که اهل زکات هستند، زکات را در مسیر سه واجب اقامه نماز و امر و نهی دینی اعمال میکنند.
نقش بیبدیل زکات در تأثیرگذاری امر به معروف
وی ابراز کرد: کسی که زکات را در امر ازدواج تحصیل و مسکن هزینه کرده است، مسلماً امر او مؤثر خواهد بود و در واقع امر چنین فردی مهربانانه است؛ لذا اگر بخواهیم با محبت و مهر عمل کنیم باید ریشهیابی صورت گیرد و بهترین امر به معروف و نهی از منکر برای متمکنین کمک جهت رفع فقر است.
حجتالاسلام خوشنویس در ادامه سخنان خود با طرح این سؤال که آیا در این مدتی که هفتهای به نام امر به معروف و نهی از منکر نامگذاری شده است، امر و نهی دینی اثر گذاشته است؟ گفت: با کمال قاطعیت میتوان گفت امر به معروف در جامعه ما مؤثر نیست و مهمترین دلیل آن، این است که آمران به روش صحیح امر و نهی نمیکنند و اگر به روش صحیح امر و نهی دینی صورت گیرد تأثیرگذاری آن قطعی است و این فرمایش مقام معظم رهبری است اما ماهیت امر و نهی یک ماهیت بسیار روشن است.
به گزارش ایکنا، حجتالاسلام محمدحسن مرادی، امام جمعه موقت شیراز نیز در این رابطه با بیان اینکه در ارتباط با امر به معروف و نهی از منکر آیات زیادی در قرآن کریم وجود دارد، گفت: امروزه تفکر اومانیستی بر برخیها حاکم است که هر کسی باید تنها به فکر کار خود باشد که باید این تفکر را در جامعه تغییر دهیم.
وی افزود: خداوند در قرآن کریم میفرماید که شما از یکدیگر هستید و زمانی که میخواهد بهترین انسانها را معرفی کند، آن را کسی میداند که نماز به پا میدارند، زکات پرداخت میکنند و امر به معروف و نهی از منکر را انجام میدهند.
دستهبندی آیات قرآن درباره امر به معروف
حجتالاسلام مرادی با بیان اینکه در قرآن کریم درباره امر به معروف سه دسته آیات وجود دارد، گفت: یک دسته راجع به اهمیت و جایگاه امر به معروف و نهی از منکر، دسته دوم راجع به شیوههای امر به معروف و دسته سوم نیز کیفیت و مجازات تارکان امر به معروف است.
مشاور استاندار فارس در امور روحانیت عنوان کرد: به لحاظ مسئله فقهی نیز برخی معتقد هستند که امر به معروف و نهی از منکر علاوه بر واجب شرعی، واجب عقلی نیز هست. اما سؤالی که مطرح میشود این است که امر به معروف واجب عینی است یا واجب کفایی؟ که باید گفت امر به معروف واجب عینی است و بر همگان لازم است.
فرهنگ امر به معروف مانند آییننامه رانندگی شود
وی با تأکید بر اینکه فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر در جامعه ما باید مانند آییننامه رانندگی شود که همه در مقابل عدم اجرای آن عکسالعمل نشان میدهند، گفت: جامعهای که در آن امر به معروف و انتقاد سازنده نباید، جامعهای مرده و بیارزش است.
دبیر ستاد احیای امر به معروف شیراز با بیان اینکه این فریضه الهی در جامعه ما بد جا افتاده است یعنی از ابتدا ورود خوبی به آن نشده است، گفت: همانطور که مقام معظم رهبری نیز فرمودند باید تلاش کنیم تا امر به معروف را بهدرستی در جامعه خود تبیین کنیم.
این گزارش میافزاید، سعید زاهد زاهدانی، مسئول پژوهشکده تحول و ارتقای علوم انسانی دانشگاه شیراز نیز در گفتوگو با ایکنا با تأکید بر لزوم توجه به این فریضه الهی گفت: امر به معروف و نهی از منکر یعنی مراقبت برادرانه و خواهرانه، از برادران و خواهران ایمانی و اگر خدای نخواسته لغزشی در رفتار آنها مشاهده شد به نحو مطلوب و با توجه به شرایطی که خداوند مقرر میکند برای امر به معروف و نهی از منکر تذکری داده شود تا آن شخص بتواند خود را اصلاح کند و شایسته جهنم نشود.
زاهد زاهدانی ادامه داد: بنابراین امر به معروف و نهی از منکر در واقع رحمتی است که خداوند برای تمام مؤمنان در نظر گرفته و انجام آن را به عهده تمام مؤمنان قرار داده است که برای سعادتمند شدن دست همدیگر را بگیریم و اگر خطایی از هر کدام ناخواسته سر میزند به هم تذکر دهیم.
هفته امر به معروف؛ فرصت به فعلیت رساندن فرایض الهی
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز با اشاره به فرارسیدن هفته امر به معروف و نهی از منکر عنوان کرد: وقتی که هفتهای را برای این عنوان تعیین میکنیم، در واقع برای یادآوری آن است و برای اینکه اگر متدینین و مؤمنان این فریضه الهی را فراموش کردند، در آن هفته یادآوری شود تا این فریضه مبتنی بر رحمت الهی را به فعلیت و انجام برسانیم.
وی با اشاره به اینکه اگر به دلیل تبلیغات منفی امر به معروف و نهی از منکر ترک شود، نعمت بسیار بزرگی در جامعه از بین میرود، گفت: در هفته امر به معروف یکی از کارهایی که میتوان انجام داد شبههزدایی و پاسخ به تبلیغات منفی علیه این اصول متعالی اسلام است.
شبههزدایی از امر به معروف جهت تسکین قلوب مؤمنان لازم است
زاهد زاهدانی عنوان کرد: در هفته امر به معروف و نهی ازمنکر فرصتی بهدست میآید برای اینکه ما واقعاً امر به معروف را معرفی کنیم و در مقابل آن تبلیغات منفی و ضد آن را تا حدی جبران کنیم و پاسخ آن شبهات را بدهیم تا قلب متدینین نسبت به متعالی بودن این اصول آرام شود و این اصول ترک نشود.
