مفهوم تقوى در نهج البلاغه
تقوا از رايجترين كلمات نهجالبلاغه است كه در كمتر كتابى مانند نهجالبلاغه بر عنصر تقوا تكيه شده است؛ معمولاً چنين فرض مىشود كه تقوا يعنى پرهيزكارى و به عبارت ديگر تقوا يعنى يك روش عملى منفى كه از هر چه اجتناب و پرهيزكارى و كنارهگيرى كاملتر است.
طبق اين تفسير اولاً تقوا مفهومى است كه از مرحله عمل انتزاع مىشود، ثانياً روشى است منفى، ثالثاً هر اندازه جنبه منفى شديدتر باشد تقوا كاملتر است.
به همين جهت متظاهران به تقوا براى اينكه كوچكترين خدشهاى بر تقواى آنها وارد نيايد از سياه و سفيد، تر و خشك، گرم و سرد اجتناب مىكنند و از هر نوع مداخلهاى در هر نوع كارى پرهيز مىكنند.
شك نيست كه اصل پرهيز و اجتناب يكى از اصول زندگى سالم بشر است، در زندگى سالم نفى و اثبات، سلب و ايجاب، ترك و فعل، اعراض و توجه توأم است؛ با نفى و سلب است كه مىتوان به اثبات و ايجاب رسيد و با ترك و اعراض مىتوان به فعل و توجه تحقق بخشيد.
كلمه توحيد يعنى كلمه «لا اله الا الله» مجموعاً نفى است و اثباتى، بدون نفى دم از توحيد زدن ناممكن است؛ اين است كه عصيان و تسليم، كفر و ايمان قرين يكديگرند، يعنى هر تسليمى متضمن عصيانى و هر ايمانى مشتمل بر كفرى و هر ايجاب و اثبات مستلزم سلب و نفى است «فمن يكفر بالطاغوت و يؤمن بالله فقد استمسك بالعروة الوثقى» (1)
اما اولاً پرهيزها و نفیها و سلبها و عصيانها و كفرها در حدود «تضاد»هاست؛ پرهيز از ضدى براى عبور به ضد ديگر است، بريدن از يكى مقدمه پيوند با ديگرى است.
از اين رو پرهيزهاى سالم و مفيد، هم جهت و هدف دارد و هم محدود است به حدود معين، پس يك روش عملى كوركورانه كه نه جهت و هدفى دارد و نه محدود به حدى است، قابل دفاع و تقديس نيست.
ثانياً مفهوم تقوا در نهجالبلاغه مترادف با مفهوم پرهيز حتى به مفهوم منطقى آن نيست؛ تقوا در نهجالبلاغه نيرویى است روحانى كه بر اثر تمرينهاى زياد پديد مىآيد و پرهيزهاى معقول و منطقى از يك طرف سبب و مقدمه پديد آمدن اين حالت روحانى است و از طرف ديگر معلول و نتيجه آن است و از لوازم آن به شمار مىرود.
اين حالت، روح را نيرومند و شاداب مىكند و به آن مصونيت مىدهد، انسانى كه از اين نيرو بىبهره باشد، اگر بخواهد خود را از گناهان مصون و محفوظ بدارد چارهاى ندارد جز اينكه خود را از موجبات گناه دور نگه دارد و چون همواره موجبات گناه در محيط اجتماعى وجود دارد ناچار است از محيط كنار بكشد و انزوا و گوشهگيرى اختيار كند.
مطابق اين منطق يا بايد متقى و پرهيزكار بود و از محيط كنارهگيرى كرد و يا بايد وارد محيط شد و تقوا را بوسيد و كنارى گذاشت.
طبق اين منطق هر چه افراد اجتنابكارتر و منزوىتر شوند جلوه تقوایى بيشترى در نظر مردم عوام پيدا مىكنند اما اگر نيروى روحانى تقوا در روح فردى پيدا شد، ضرورتى ندارد كه محيط را رها كند، بدون رها كردن محيط، خود را پاك و منزه نگه مىدارد.
دسته اول مانند كسانى هستند كه براى پرهيز از آلودگى به يك بيمارى مسرى به دامنه كوهى پناه مىبرند و دسته دوم مانند كسانى هستند كه با تزريق نوعى واكسن در خود مصونيت به وجود مىآورند و نه تنها ضرورتى نمىبينند كه از شهر خارج شوند و از تماس با مردم پرهيز كنند، بلكه به كمك بيماران مىشتابند و آنان را نجات مىدهند.
آنچه سعدى در گلستان آورده نمونه دسته اول است:
«بديدم عابدى در كوهسارى
قناعت كرده از دنيا به غارى
چرا گفتم به شهر اندر نيایى
كه بارى بند از دل برگشایى؟
بگفت آنجا پريرويان نغزند
چو گل بسيار شد پيلان بلغزند»
نهجالبلاغه تقوا را به عنوان يك نيروى معنوى و روحى كه بر اثر ممارست و تمرين پديد مىآيد و به نوبه خود آثار و لوازم و نتايجى دارد و از آن جمله پرهيز از گناه را سهل و آسان مىكند، طرح و عنوان كرده است: «ذمتى بما اقول رهينة و انا به زعيم ان من صرحت له العبر عما بين يديه من المثلات حجزته التقوى عن تقحم الشبهات؛ همانا درستى گفتار خويش را ضمانت مىكنم و عهده خود را در گرو گفتار خويش قرار مىدهم اگر عبرتهاى گذشته براى يك شخص آينه قرار گيرد، تقوا جلو او را از فرو رفتن در كارهاى شبههناك مىگيرد.»
تا آنجا كه مىفرمايد: «الا و ان الخطايا خيل شمس حمل عليها اهلها و خلعت لجمها فتقحمت بهم فى النار الا و ان التقوى مطايا ذلل حمل عليها اهلها و اعطوا ازمتها فاوردتهم الجنة؛ همانا خطاها و گناهان و زمام را در اختيار هواى نفس [قرار] دادن، مانند اسبهاى سركش و چموشى است كه لجام از سر آنها بيرون آورده شده و اختيار از كف سوار بيرون رفته باشد و عاقبت اسبها سوارهاى خود را در آتش افكنند و مثل تقوا مثل مركبهاى رهوار و مطيع و رام است كه مهارشان در دست سوار است و آن مركبها با آرامش سوارهاى خود را به سوى بهشت مىبرند.» (2)
در اين خطبه تقوا به عنوان يك حالت روحى و معنوى كه اثرش ضبط و مالكيت نفس است ذكر شده است؛ اين خطبه مىگويد لازمه بىتقوایى و مطيع هواى نفس بودن، ضعف و زبونى و بىشخصيت بودن در برابر محركات شهوانى و هواهاى نفسانى است، انسان در آن حالت مانند سوار زبونى است كه از خود اراده و اختيارى ندارد و اين مركب است كه به هر جا كه دلخواهش هست مىرود.
لازمه تقوا قدرت اراده و شخصيت معنوى داشتن و مالك حوزه وجود خود بودن است، در نهجالبلاغه بر اين معنى تأكيد شده كه تقوا حافظ و پناهگاه است نه زنجير و زندان و محدوديت.
بسيارند كسانى كه ميان«مصونيت» و «محدوديت» فرق نمىنهند و با نام آزادى و رهایى از قيد و بند، به خرابى حصار تقوا فتوا مىدهند.
قدر مشترك پناهگاه و زندان «مانعيت» است، اما پناهگاه مانع خطرهاست و زندان مانع بهرهبردارى از موهبتها و استعدادها؛ مانند سوار ماهرى كه بر اسب تربيت شدهاى سوار است و با قدرت و تسلط كامل آن اسب را در جهتى كه خود انتخاب كرده مىراند و اسب در كمال سهولت اطاعت مىكند؛ «ان تقوى الله حمت اولياء الله محارمه و الزمت قلوبهم مخافته حتى اسهرت لياليهم و اظمأت هواجرهم؛ تقواى الهى اولياى خدا را در حمايت خود قرار داده، آنان را از تجاوز به حريم منهيات الهى باز داشته است و ترس از خدا را ملازم دلهاى آنان قرار داده است، تا آنجا كه شبهايشان را بىخواب (به سبب عبادت) و روزهايشان را بىآب (به سبب روزه) گردانيده است» (3)
در اينجا على (ع) تصريح مىكند كه تقوا چيزى است كه پرهيز از محرمات الهى و همچنين ترس از خدا، از لوازم و آثار آن است پس در اين منطق تقوا نه عين پرهيز است و نه عين ترس از خدا، بلكه نيرویى است روحى و مقدس كه اين امور را به دنبال خود دارد؛ «فان التقوى فى اليوم الحرز و الجنة و فى غد الطريق الى الجنة؛ همانا تقوا در امروز دنيا براى انسان به منزله يك حصار و به منزله يك سپر است و در فرداى آخرت راه به سوى بهشت است.» (4)
در خطبه 156 تقوا را به پناهگاهى بلند و مستحكم تشبيه فرموده كه دشمن قادر نيست در آن نفوذ كند.
در همه اينها توجه امام معطوف است به جنبه روانى و معنوى تقوا و آثارى كه بر روح مىگذارد، به طورى كه احساس ميل به پاكى و نيكوكارى و احساس تنفر از گناه و پليدى در فرد به وجود مىآورد.
نمونههاى ديگرى هم در اين زمينه هست و شايد همين قدر كافى باشد و ذكر آنها ضرورتى نداشته باشد.
تا به اينجا سخن از «تقوا» بود و ديديم كه از نظر نهجالبلاغه تقوا نيرویى است روحى، مقدس و متعالى كه منشأ كششها و گريزهایى مىشود، كشش به سوى ارزشهاى معنوى و فوقحيوانى و گريز از پستیها و آلودگیهاى مادى.
از نظر نهجالبلاغه تقوا حالتى است كه به روح انسان شخصيت و قدرت مىدهد و آدمى را مسلط به خويشتن و مالك «خود» مىكند.
در نهجالبلاغه بر اين معنى تأكيد شده كه تقوا حافظ و پناهگاه است نه زنجير و زندان و محدوديت؛ بسيارند كسانى كه ميان«مصونيت» و «محدوديت» فرق نمىنهند و با نام آزادى و رهایى از قيد و بند، به خرابى حصار تقوا فتوا مىدهند.
قدر مشترك پناهگاه و زندان «مانعيت»است اما پناهگاه مانع خطرهاست و زندان مانع بهرهبردارى از موهبتها و استعدادها؛ اين است كه على (ع) مىفرمايد: «اعلموا عباد الله ان التقوى دار حصن عزيز،و الفجور دار حصن ذليل، لا يمنع اهله و لا يحرز من لجأ اليه.الا و بالتقوى تقطع حمة الخطايا؛ بندگان خدا!بدانيد كه تقوا حصار و بارویى بلند و غير قابل تسلط است و بىتقوایى و هرزگى حصار و بارویى پست است كه مانع و حافظ ساكنان خود نيست و آن كس را كه به آن پناه ببرد حفظ نمىكند، همانا با نيروى تقوا نيش گزنده خطاكاریها بريده مىشود.» (5)
على عليهالسلام در اين بيان عالى خود گناه و لغزش را كه به جان آدمى آسيب مىزند، به گزندهاى از قبيل مار و عقرب تشبيه مىكند و مىفرمايد نيروى تقوا نيش اين گزندگان را قطع مىكند.
على عليهالسلام در برخى از كلمات تصريح مىكند كه تقوا مايه اصلى آزادیهاست، يعنى نه تنها خود قيد و بند و مانع آزادى نيست بلكه منبع و منشأ همه آزادیهاست.
در خطبه 221 مىفرمايد: «فان تقوى الله مفتاح سداد و ذخيرة معاد و عتق من كل ملكة و نجاة من كل هلكة؛ همانا تقوا كليد درستى و توشه قيامت و آزادى از هر بندگى و نجات از هر تباهى است.»
روشن است تقوا به انسان آزادى معنوى مىدهد يعنى او را از اسارت و بندگى هوا و هوس آزاد مىكند، رشته آز و طمع و حسد و شهوت و خشم را از گردنش بر مىدارد و به اين ترتيب ريشه رقيتها و بردگیهاى اجتماعى را از بين مىبرد؛ مردمى كه بنده و برده پول و مقام و راحتطلبى نباشند هرگز زير بار اسارتها و رقيتهاى اجتماعى نمىروند.
در نهجالبلاغه درباره آثار تقوا زياد بحث شده است اما منظور اصلى اين است كه مفهوم حقيقى تقوا در مكتب نهجالبلاغه روشن و معلوم شود كه اينهمه تأكيد نهجالبلاغه بر روى اين كلمه براى چيست.
در ميان آثار تقوا كه بدان اشاره شده است، از همه مهمتر دو اثر است؛ يكى روشنبينى و بصيرت و ديگری توانایى بر حل مشكلات و خروج از مضايق و شدايد و چون در جاى ديگر به تفصيل در اين باره بحث كردهايم (6) و بهعلاوه از هدف اين بحث كه روشن كردن مفهوم حقيقى تقواست بيرون است، از بحث درباره آنها خوددارى مىكنيم.
در پايان بحث «تقوا» دريغ است كه از بيان اشارات لطيف نهجالبلاغه درباره تعهد متقابل «انسان» و «تقوا» خوددارى كنيم.
در نهجالبلاغه با اينكه اصرار شده كه تقوا نوعى ضامن و وثيقه است در برابر گناه و لغزش به اين نكته توجه داده مىشود كه در عين حال انسان از حراست و نگهبانى تقوا نبايد آنى غفلت ورزد؛ تقوا نگهبان انسان است و انسان نگهبان تقوا و اين دور محال نيست بلكه دور جايز است.
اين نگهبانى متقابل از نوع نگهبانى انسان و جامه است كه انسان نگهبان جامه از دزديدن و پاره شدن است و جامه نگهبان انسان از سرما و گرماست و چنانكه مىدانيم قرآن كريم از تقوا به «جامه» تعبير كرده است؛ «و لباس التقوى ذلك خير» (7)
على عليه السلام در باره نگهبانى متقابل انسان و تقوا مىفرمايد: «ايقظوا بها نومكم و اقطعوا بها يومكم و اشعروها قلوبكم و ارحضوا بها ذنوبكم...الا فصونوها و تصونوا بها؛ خواب خويش را به وسيله تقوا تبديل به بيدارى كنيد و وقت خود را با آن به پايان رسانيد و احساس آن را در دل خود زنده نماييد و گناهان خود را با آن بشوييد... همانا تقوا را صيانت كنيد و خود را در صيانت تقوا قرار دهيد.» (8)
و هم مىفرمايد: «اوصيكم عباد الله بتقوى الله فانها حق الله عليكم و الموجبة على الله حقكم و ان تستعينوا عليها بالله و تستعينوا بها على الله؛ بندگان خدا! شما را سفارش مىكنم به تقوا، همانا تقوا حق الهى است بر عهده شما و پديد آورنده حقى است از شما بر خداوند، سفارش مىكنم كه با مدد از خدا به تقوا نائل شويد و با مدد تقوا به خدا برسيد.» (9)
به همين جهت متظاهران به تقوا براى اينكه كوچكترين خدشهاى بر تقواى آنها وارد نيايد از سياه و سفيد، تر و خشك، گرم و سرد اجتناب مىكنند و از هر نوع مداخلهاى در هر نوع كارى پرهيز مىكنند.
شك نيست كه اصل پرهيز و اجتناب يكى از اصول زندگى سالم بشر است، در زندگى سالم نفى و اثبات، سلب و ايجاب، ترك و فعل، اعراض و توجه توأم است؛ با نفى و سلب است كه مىتوان به اثبات و ايجاب رسيد و با ترك و اعراض مىتوان به فعل و توجه تحقق بخشيد.
كلمه توحيد يعنى كلمه «لا اله الا الله» مجموعاً نفى است و اثباتى، بدون نفى دم از توحيد زدن ناممكن است؛ اين است كه عصيان و تسليم، كفر و ايمان قرين يكديگرند، يعنى هر تسليمى متضمن عصيانى و هر ايمانى مشتمل بر كفرى و هر ايجاب و اثبات مستلزم سلب و نفى است «فمن يكفر بالطاغوت و يؤمن بالله فقد استمسك بالعروة الوثقى» (1)
اما اولاً پرهيزها و نفیها و سلبها و عصيانها و كفرها در حدود «تضاد»هاست؛ پرهيز از ضدى براى عبور به ضد ديگر است، بريدن از يكى مقدمه پيوند با ديگرى است.
از اين رو پرهيزهاى سالم و مفيد، هم جهت و هدف دارد و هم محدود است به حدود معين، پس يك روش عملى كوركورانه كه نه جهت و هدفى دارد و نه محدود به حدى است، قابل دفاع و تقديس نيست.
ثانياً مفهوم تقوا در نهجالبلاغه مترادف با مفهوم پرهيز حتى به مفهوم منطقى آن نيست؛ تقوا در نهجالبلاغه نيرویى است روحانى كه بر اثر تمرينهاى زياد پديد مىآيد و پرهيزهاى معقول و منطقى از يك طرف سبب و مقدمه پديد آمدن اين حالت روحانى است و از طرف ديگر معلول و نتيجه آن است و از لوازم آن به شمار مىرود.
اين حالت، روح را نيرومند و شاداب مىكند و به آن مصونيت مىدهد، انسانى كه از اين نيرو بىبهره باشد، اگر بخواهد خود را از گناهان مصون و محفوظ بدارد چارهاى ندارد جز اينكه خود را از موجبات گناه دور نگه دارد و چون همواره موجبات گناه در محيط اجتماعى وجود دارد ناچار است از محيط كنار بكشد و انزوا و گوشهگيرى اختيار كند.
مطابق اين منطق يا بايد متقى و پرهيزكار بود و از محيط كنارهگيرى كرد و يا بايد وارد محيط شد و تقوا را بوسيد و كنارى گذاشت.
طبق اين منطق هر چه افراد اجتنابكارتر و منزوىتر شوند جلوه تقوایى بيشترى در نظر مردم عوام پيدا مىكنند اما اگر نيروى روحانى تقوا در روح فردى پيدا شد، ضرورتى ندارد كه محيط را رها كند، بدون رها كردن محيط، خود را پاك و منزه نگه مىدارد.
دسته اول مانند كسانى هستند كه براى پرهيز از آلودگى به يك بيمارى مسرى به دامنه كوهى پناه مىبرند و دسته دوم مانند كسانى هستند كه با تزريق نوعى واكسن در خود مصونيت به وجود مىآورند و نه تنها ضرورتى نمىبينند كه از شهر خارج شوند و از تماس با مردم پرهيز كنند، بلكه به كمك بيماران مىشتابند و آنان را نجات مىدهند.
آنچه سعدى در گلستان آورده نمونه دسته اول است:
«بديدم عابدى در كوهسارى
قناعت كرده از دنيا به غارى
چرا گفتم به شهر اندر نيایى
كه بارى بند از دل برگشایى؟
بگفت آنجا پريرويان نغزند
چو گل بسيار شد پيلان بلغزند»
نهجالبلاغه تقوا را به عنوان يك نيروى معنوى و روحى كه بر اثر ممارست و تمرين پديد مىآيد و به نوبه خود آثار و لوازم و نتايجى دارد و از آن جمله پرهيز از گناه را سهل و آسان مىكند، طرح و عنوان كرده است: «ذمتى بما اقول رهينة و انا به زعيم ان من صرحت له العبر عما بين يديه من المثلات حجزته التقوى عن تقحم الشبهات؛ همانا درستى گفتار خويش را ضمانت مىكنم و عهده خود را در گرو گفتار خويش قرار مىدهم اگر عبرتهاى گذشته براى يك شخص آينه قرار گيرد، تقوا جلو او را از فرو رفتن در كارهاى شبههناك مىگيرد.»
تا آنجا كه مىفرمايد: «الا و ان الخطايا خيل شمس حمل عليها اهلها و خلعت لجمها فتقحمت بهم فى النار الا و ان التقوى مطايا ذلل حمل عليها اهلها و اعطوا ازمتها فاوردتهم الجنة؛ همانا خطاها و گناهان و زمام را در اختيار هواى نفس [قرار] دادن، مانند اسبهاى سركش و چموشى است كه لجام از سر آنها بيرون آورده شده و اختيار از كف سوار بيرون رفته باشد و عاقبت اسبها سوارهاى خود را در آتش افكنند و مثل تقوا مثل مركبهاى رهوار و مطيع و رام است كه مهارشان در دست سوار است و آن مركبها با آرامش سوارهاى خود را به سوى بهشت مىبرند.» (2)
در اين خطبه تقوا به عنوان يك حالت روحى و معنوى كه اثرش ضبط و مالكيت نفس است ذكر شده است؛ اين خطبه مىگويد لازمه بىتقوایى و مطيع هواى نفس بودن، ضعف و زبونى و بىشخصيت بودن در برابر محركات شهوانى و هواهاى نفسانى است، انسان در آن حالت مانند سوار زبونى است كه از خود اراده و اختيارى ندارد و اين مركب است كه به هر جا كه دلخواهش هست مىرود.
لازمه تقوا قدرت اراده و شخصيت معنوى داشتن و مالك حوزه وجود خود بودن است، در نهجالبلاغه بر اين معنى تأكيد شده كه تقوا حافظ و پناهگاه است نه زنجير و زندان و محدوديت.
بسيارند كسانى كه ميان«مصونيت» و «محدوديت» فرق نمىنهند و با نام آزادى و رهایى از قيد و بند، به خرابى حصار تقوا فتوا مىدهند.
قدر مشترك پناهگاه و زندان «مانعيت» است، اما پناهگاه مانع خطرهاست و زندان مانع بهرهبردارى از موهبتها و استعدادها؛ مانند سوار ماهرى كه بر اسب تربيت شدهاى سوار است و با قدرت و تسلط كامل آن اسب را در جهتى كه خود انتخاب كرده مىراند و اسب در كمال سهولت اطاعت مىكند؛ «ان تقوى الله حمت اولياء الله محارمه و الزمت قلوبهم مخافته حتى اسهرت لياليهم و اظمأت هواجرهم؛ تقواى الهى اولياى خدا را در حمايت خود قرار داده، آنان را از تجاوز به حريم منهيات الهى باز داشته است و ترس از خدا را ملازم دلهاى آنان قرار داده است، تا آنجا كه شبهايشان را بىخواب (به سبب عبادت) و روزهايشان را بىآب (به سبب روزه) گردانيده است» (3)
در اينجا على (ع) تصريح مىكند كه تقوا چيزى است كه پرهيز از محرمات الهى و همچنين ترس از خدا، از لوازم و آثار آن است پس در اين منطق تقوا نه عين پرهيز است و نه عين ترس از خدا، بلكه نيرویى است روحى و مقدس كه اين امور را به دنبال خود دارد؛ «فان التقوى فى اليوم الحرز و الجنة و فى غد الطريق الى الجنة؛ همانا تقوا در امروز دنيا براى انسان به منزله يك حصار و به منزله يك سپر است و در فرداى آخرت راه به سوى بهشت است.» (4)
در خطبه 156 تقوا را به پناهگاهى بلند و مستحكم تشبيه فرموده كه دشمن قادر نيست در آن نفوذ كند.
در همه اينها توجه امام معطوف است به جنبه روانى و معنوى تقوا و آثارى كه بر روح مىگذارد، به طورى كه احساس ميل به پاكى و نيكوكارى و احساس تنفر از گناه و پليدى در فرد به وجود مىآورد.
نمونههاى ديگرى هم در اين زمينه هست و شايد همين قدر كافى باشد و ذكر آنها ضرورتى نداشته باشد.
تا به اينجا سخن از «تقوا» بود و ديديم كه از نظر نهجالبلاغه تقوا نيرویى است روحى، مقدس و متعالى كه منشأ كششها و گريزهایى مىشود، كشش به سوى ارزشهاى معنوى و فوقحيوانى و گريز از پستیها و آلودگیهاى مادى.
از نظر نهجالبلاغه تقوا حالتى است كه به روح انسان شخصيت و قدرت مىدهد و آدمى را مسلط به خويشتن و مالك «خود» مىكند.
در نهجالبلاغه بر اين معنى تأكيد شده كه تقوا حافظ و پناهگاه است نه زنجير و زندان و محدوديت؛ بسيارند كسانى كه ميان«مصونيت» و «محدوديت» فرق نمىنهند و با نام آزادى و رهایى از قيد و بند، به خرابى حصار تقوا فتوا مىدهند.
قدر مشترك پناهگاه و زندان «مانعيت»است اما پناهگاه مانع خطرهاست و زندان مانع بهرهبردارى از موهبتها و استعدادها؛ اين است كه على (ع) مىفرمايد: «اعلموا عباد الله ان التقوى دار حصن عزيز،و الفجور دار حصن ذليل، لا يمنع اهله و لا يحرز من لجأ اليه.الا و بالتقوى تقطع حمة الخطايا؛ بندگان خدا!بدانيد كه تقوا حصار و بارویى بلند و غير قابل تسلط است و بىتقوایى و هرزگى حصار و بارویى پست است كه مانع و حافظ ساكنان خود نيست و آن كس را كه به آن پناه ببرد حفظ نمىكند، همانا با نيروى تقوا نيش گزنده خطاكاریها بريده مىشود.» (5)
على عليهالسلام در اين بيان عالى خود گناه و لغزش را كه به جان آدمى آسيب مىزند، به گزندهاى از قبيل مار و عقرب تشبيه مىكند و مىفرمايد نيروى تقوا نيش اين گزندگان را قطع مىكند.
على عليهالسلام در برخى از كلمات تصريح مىكند كه تقوا مايه اصلى آزادیهاست، يعنى نه تنها خود قيد و بند و مانع آزادى نيست بلكه منبع و منشأ همه آزادیهاست.
در خطبه 221 مىفرمايد: «فان تقوى الله مفتاح سداد و ذخيرة معاد و عتق من كل ملكة و نجاة من كل هلكة؛ همانا تقوا كليد درستى و توشه قيامت و آزادى از هر بندگى و نجات از هر تباهى است.»
روشن است تقوا به انسان آزادى معنوى مىدهد يعنى او را از اسارت و بندگى هوا و هوس آزاد مىكند، رشته آز و طمع و حسد و شهوت و خشم را از گردنش بر مىدارد و به اين ترتيب ريشه رقيتها و بردگیهاى اجتماعى را از بين مىبرد؛ مردمى كه بنده و برده پول و مقام و راحتطلبى نباشند هرگز زير بار اسارتها و رقيتهاى اجتماعى نمىروند.
در نهجالبلاغه درباره آثار تقوا زياد بحث شده است اما منظور اصلى اين است كه مفهوم حقيقى تقوا در مكتب نهجالبلاغه روشن و معلوم شود كه اينهمه تأكيد نهجالبلاغه بر روى اين كلمه براى چيست.
در ميان آثار تقوا كه بدان اشاره شده است، از همه مهمتر دو اثر است؛ يكى روشنبينى و بصيرت و ديگری توانایى بر حل مشكلات و خروج از مضايق و شدايد و چون در جاى ديگر به تفصيل در اين باره بحث كردهايم (6) و بهعلاوه از هدف اين بحث كه روشن كردن مفهوم حقيقى تقواست بيرون است، از بحث درباره آنها خوددارى مىكنيم.
در پايان بحث «تقوا» دريغ است كه از بيان اشارات لطيف نهجالبلاغه درباره تعهد متقابل «انسان» و «تقوا» خوددارى كنيم.
در نهجالبلاغه با اينكه اصرار شده كه تقوا نوعى ضامن و وثيقه است در برابر گناه و لغزش به اين نكته توجه داده مىشود كه در عين حال انسان از حراست و نگهبانى تقوا نبايد آنى غفلت ورزد؛ تقوا نگهبان انسان است و انسان نگهبان تقوا و اين دور محال نيست بلكه دور جايز است.
اين نگهبانى متقابل از نوع نگهبانى انسان و جامه است كه انسان نگهبان جامه از دزديدن و پاره شدن است و جامه نگهبان انسان از سرما و گرماست و چنانكه مىدانيم قرآن كريم از تقوا به «جامه» تعبير كرده است؛ «و لباس التقوى ذلك خير» (7)
على عليه السلام در باره نگهبانى متقابل انسان و تقوا مىفرمايد: «ايقظوا بها نومكم و اقطعوا بها يومكم و اشعروها قلوبكم و ارحضوا بها ذنوبكم...الا فصونوها و تصونوا بها؛ خواب خويش را به وسيله تقوا تبديل به بيدارى كنيد و وقت خود را با آن به پايان رسانيد و احساس آن را در دل خود زنده نماييد و گناهان خود را با آن بشوييد... همانا تقوا را صيانت كنيد و خود را در صيانت تقوا قرار دهيد.» (8)
و هم مىفرمايد: «اوصيكم عباد الله بتقوى الله فانها حق الله عليكم و الموجبة على الله حقكم و ان تستعينوا عليها بالله و تستعينوا بها على الله؛ بندگان خدا! شما را سفارش مىكنم به تقوا، همانا تقوا حق الهى است بر عهده شما و پديد آورنده حقى است از شما بر خداوند، سفارش مىكنم كه با مدد از خدا به تقوا نائل شويد و با مدد تقوا به خدا برسيد.» (9)
