پژوهشگر برگزيده سومين همايش بينالمللی «دكترين مهدويت»:
«لااكراه فیالدين»؛ دليلی بر اختيار اقليتها در باقیماندن بر دين خود در عصر ظهور
گروه انديشه: در عصر ظهور حضرت مهدی (عج) اقليتهای دينی باقی خواهند ماند و اين اقليتها مختار بر بقای آيين خود هستند و حتی غير اهل كتاب نيز با شرايطی بر دين خود آزادند.
به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، «دكتر محمدرضا آقاجانی»، يكی از محققان برگزيده سومين همايش بينالمللی «دكترين مهدويت»، تحصيلات سطح و دوره سه ساله خارج فقه خود را در حوزه علميه قم به پايان رسانده است. او همچنين به تحصيلات حوزوی بسنده نكرده و تحصيلات دانشگاهی را نيز تا سطح دكترا در دانشگاههای تهران و واحد علوم و تحقيقات دانشگاه آزاد اسلامی در رشته الهيات گرايش فقه و الهيات اسلامی گذرانده است. اين محقق هماكنون استاديار پايه يازدهم دانشگاه ايلام بوده و در دانشگاه پيام نور اراك نيز به تدريس مشغول است.
خبرنگار سرويس انديشه و علم ايكنا در حاشيه سومين همايش بينالمللی «دكترين مهدويت» گفتوگويی اختصاصی را با وی ترتيب داده است كه از خاطرتان میگذرد.
اين محقق عنوان مقاله خود را در سومين همايش بينالمللی «دكترين مهدويت»، «بررسی حقوق اقليتهای دينی در عصر ظهور» دانست و گفت: «پرسش اساسی اين تحقيق اين است كه آيا در عصر ظهور حضرت مهدی (عج) اقليتهای دينی امكان بقا خواهند داشت؟ و يا اكراه میشوند و با اجبار آيين خود را ترك میكنند و اسلام میآورند.»
وی افزود: «ما در اين باب دو ديدگاه را شناسايی كرديم كه ديدگاه اول ديدگاه «اكراه» است كه میگويد: يهوديان و مسيحيان و غير مسلمانان مجبورند اسلام بياورند و در غير اين صورت كشته میشوند. ديدگاه دوم «اختيار» است و معتقد است كه اينگونه نيست و اقليتهای دينی باقی خواهند ماند و اين اقليتها مختار بر بقای آيين خود هستند و بنده اضافه كردم كه حتی غيراهل كتاب نيز با شرايطی بر دين خود آزادند.»
اين مدرس دانشگاه تصريح كرد: «قائلان ديدگاه اكراه دلايلی را برمیشمرند. نخست دلايل عقلی، دلايل عقلی خود دوتاست. يكی اينكه وحدت جامعه بر محور وحدت عقيده است پس حكومت جهانی دين واحد میخواهد. دوم، اگر عقيده صالحی باشد. بايد در تحميل آن به افراد كوشيد. طرفداران اختيار، دليل عقلی اول طرفداران اكراه را بدين صورت رد میكنند كه آزادی گوهر انسان است و بدون اختيار انسان جايگاهی ندارد. اگر انسان از فرشتگان و بهايم برتر است به واسطه اختيار است؛ مگرنه فرشتگان خداوند را تسبيح بيشتری میكنند و بهايم نيز فرمانبردارترند. برای همين اسلام با اختيار ارزش دارد.»
وی افزود: «ما از كتاب «يادداشت»های استاد مطهری دليل آوردهايم كه ايشان فرمودهاند: آزادی عقيده در اسلام مبتنی بر چهار پايه است كه يكی از پايهها، اين است كه فضيلت و اخلاق وقتی ارزش دارند كه اختيار و آزادی باشد. در پاسخ به دليل عقلی دوم طرفداران اكراه مبنی بر تحميل عقيده صالح نيز میگوييم: هيچ وقت پيامبران الهی مكلف نشدند كه مردم را به اجبار به عقيده صالح دعوت كنند.»
وی با اشاره به دلايل نقلی طرفداران نظريه اكراه (مانند برخی از روايات «بحارالانوار») كه قائلند در هنگام ظهور امام مهدی، «هركس كه اسلام نياورد كشته خواهد شد» آنها را در برابر دلايل «اختيار» ضعيف دانست.
«آقاجانی» افزود: «دليل عقلی نخست ما اين است كه اكراه در دين ممكن نيست؛ زيراكه دين از جنس علقه قلبی و عشق است. آيه شريفه «لا اكراه فی الدين ...» اين نكته عقلی را ذكر كرده است. علامه بزرگ طباطبايی نيز در «الميزان» گفته است كه «لااكراه» نفی تكوينی اكراه و اجبار است؛ يعنی نمیتوان اكراه كرد و به تعاقب نفی تشريعی اكراه نيز است؛ يعنی نبايد اكراه كرد.»
وی در ادامه گفت: «ما دلايل نقلی خوبی نيز در وجوب اختيار داريم؛ مانند آيه شريفه سوره انسان كه میگويد: «انا هديناه السبيل اما شاكرا و اما كفورا» يعنی خداوند اجازه میدهد كه كسی كفر بورزد و يا آيه بشارت: «انا ارسلناك شاهد و مبشرا و نذيرا» اما دلائل روايی بر سه دستهاند: 1. قبول جزيه كه امام مهدی از اقليتها دريافت میكند. 2. قضاوت حضرت به تورات و انجيل ميان اقليتها 3. تشابه سنت پيامبر با سنت امام مهدی (ع) كه ما درباره آن روايات زيادی داريم كه رسول خدا میفرمايد: قائم از ميان فرزندانم ظهور میكند و با عمل به سنت من قيام میكند. (يعلم بسنتی و يقوم بسنتی) سوال بزرگ اين است كه آيا غير اهل كتاب هم در زمان حضرت، آزادی دينی دارند كه من آن را نيز در مقاله خود اثبات كردهام.»
وی در پايان اذعان داشت: «من اعتقاد دارم كه بايد از روايات مهدوی خشونتزدايی كنيم و لايههای محبتآميز و معرفتبخش آن را فعال كنيم تا جهانيان را متوجه اين پيام بزرگ كنيم چون درعرصه جهانی تبليغ مهدويت بايد همراه با عقلانيت و صلحدوستی باشد و اين نياز به بررسی سندی روايات دارد. من در تحقيق خودم به اين نكته پی بردم كه كسی تلاشی درباره بررسی سندی روايات مهدويت نكرده است. دوم ما بايد روايات را با اصول اعتقادی خود بسنجيم ولی متأسفانه، روايات دربست پذيرفته میشود.»
سومين همايش بينالمللی «دكترين مهدويت» به همت مؤسسه آينده روشن (پژوهشكده مهدويت) با حضور مهمانان داخلی و خارجی، 3 و 4 شهريورماه سال جاری در محل سالن اجلاس سران كشورهای اسلامی برگزار شد.
خبرنگار سرويس انديشه و علم ايكنا در حاشيه سومين همايش بينالمللی «دكترين مهدويت» گفتوگويی اختصاصی را با وی ترتيب داده است كه از خاطرتان میگذرد.
اين محقق عنوان مقاله خود را در سومين همايش بينالمللی «دكترين مهدويت»، «بررسی حقوق اقليتهای دينی در عصر ظهور» دانست و گفت: «پرسش اساسی اين تحقيق اين است كه آيا در عصر ظهور حضرت مهدی (عج) اقليتهای دينی امكان بقا خواهند داشت؟ و يا اكراه میشوند و با اجبار آيين خود را ترك میكنند و اسلام میآورند.»
وی افزود: «ما در اين باب دو ديدگاه را شناسايی كرديم كه ديدگاه اول ديدگاه «اكراه» است كه میگويد: يهوديان و مسيحيان و غير مسلمانان مجبورند اسلام بياورند و در غير اين صورت كشته میشوند. ديدگاه دوم «اختيار» است و معتقد است كه اينگونه نيست و اقليتهای دينی باقی خواهند ماند و اين اقليتها مختار بر بقای آيين خود هستند و بنده اضافه كردم كه حتی غيراهل كتاب نيز با شرايطی بر دين خود آزادند.»
اين مدرس دانشگاه تصريح كرد: «قائلان ديدگاه اكراه دلايلی را برمیشمرند. نخست دلايل عقلی، دلايل عقلی خود دوتاست. يكی اينكه وحدت جامعه بر محور وحدت عقيده است پس حكومت جهانی دين واحد میخواهد. دوم، اگر عقيده صالحی باشد. بايد در تحميل آن به افراد كوشيد. طرفداران اختيار، دليل عقلی اول طرفداران اكراه را بدين صورت رد میكنند كه آزادی گوهر انسان است و بدون اختيار انسان جايگاهی ندارد. اگر انسان از فرشتگان و بهايم برتر است به واسطه اختيار است؛ مگرنه فرشتگان خداوند را تسبيح بيشتری میكنند و بهايم نيز فرمانبردارترند. برای همين اسلام با اختيار ارزش دارد.»
وی افزود: «ما از كتاب «يادداشت»های استاد مطهری دليل آوردهايم كه ايشان فرمودهاند: آزادی عقيده در اسلام مبتنی بر چهار پايه است كه يكی از پايهها، اين است كه فضيلت و اخلاق وقتی ارزش دارند كه اختيار و آزادی باشد. در پاسخ به دليل عقلی دوم طرفداران اكراه مبنی بر تحميل عقيده صالح نيز میگوييم: هيچ وقت پيامبران الهی مكلف نشدند كه مردم را به اجبار به عقيده صالح دعوت كنند.»
وی با اشاره به دلايل نقلی طرفداران نظريه اكراه (مانند برخی از روايات «بحارالانوار») كه قائلند در هنگام ظهور امام مهدی، «هركس كه اسلام نياورد كشته خواهد شد» آنها را در برابر دلايل «اختيار» ضعيف دانست.
«آقاجانی» افزود: «دليل عقلی نخست ما اين است كه اكراه در دين ممكن نيست؛ زيراكه دين از جنس علقه قلبی و عشق است. آيه شريفه «لا اكراه فی الدين ...» اين نكته عقلی را ذكر كرده است. علامه بزرگ طباطبايی نيز در «الميزان» گفته است كه «لااكراه» نفی تكوينی اكراه و اجبار است؛ يعنی نمیتوان اكراه كرد و به تعاقب نفی تشريعی اكراه نيز است؛ يعنی نبايد اكراه كرد.»
وی در ادامه گفت: «ما دلايل نقلی خوبی نيز در وجوب اختيار داريم؛ مانند آيه شريفه سوره انسان كه میگويد: «انا هديناه السبيل اما شاكرا و اما كفورا» يعنی خداوند اجازه میدهد كه كسی كفر بورزد و يا آيه بشارت: «انا ارسلناك شاهد و مبشرا و نذيرا» اما دلائل روايی بر سه دستهاند: 1. قبول جزيه كه امام مهدی از اقليتها دريافت میكند. 2. قضاوت حضرت به تورات و انجيل ميان اقليتها 3. تشابه سنت پيامبر با سنت امام مهدی (ع) كه ما درباره آن روايات زيادی داريم كه رسول خدا میفرمايد: قائم از ميان فرزندانم ظهور میكند و با عمل به سنت من قيام میكند. (يعلم بسنتی و يقوم بسنتی) سوال بزرگ اين است كه آيا غير اهل كتاب هم در زمان حضرت، آزادی دينی دارند كه من آن را نيز در مقاله خود اثبات كردهام.»
وی در پايان اذعان داشت: «من اعتقاد دارم كه بايد از روايات مهدوی خشونتزدايی كنيم و لايههای محبتآميز و معرفتبخش آن را فعال كنيم تا جهانيان را متوجه اين پيام بزرگ كنيم چون درعرصه جهانی تبليغ مهدويت بايد همراه با عقلانيت و صلحدوستی باشد و اين نياز به بررسی سندی روايات دارد. من در تحقيق خودم به اين نكته پی بردم كه كسی تلاشی درباره بررسی سندی روايات مهدويت نكرده است. دوم ما بايد روايات را با اصول اعتقادی خود بسنجيم ولی متأسفانه، روايات دربست پذيرفته میشود.»
سومين همايش بينالمللی «دكترين مهدويت» به همت مؤسسه آينده روشن (پژوهشكده مهدويت) با حضور مهمانان داخلی و خارجی، 3 و 4 شهريورماه سال جاری در محل سالن اجلاس سران كشورهای اسلامی برگزار شد.
