بررسی پديده «ربا» از منظر قرآن/8
آيه 276 سوره «بقره» بر ارزش صدقه و قبح ربا نزد خداوند دلالت میكند
گروه فعاليتهای قرآنی: خداوند در آيه 276 سوره «بقره» «یَمْحَقُ اللّهُ الْرِّبَا وَیُرْبِی الصَّدَقَاتِ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ» صدقه را ارزشمند دانسته و ربا را عملی قبيح بيان میكند.
حجتالاسلام « مهدی جعفرزاده»، مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش در گفتوگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) شعبه خوزستان، با بيان اين مطلب عنوان كرد: در هر جامعهای يكسری قواعد بر رفتار و تعاملات آن جامعه حكم فرما است و جامعه جاهليت نيز از اين امر مستثنی نبود.
وی افزود: پس از ظهور اسلام، پيامبر اكرم(ص) مأمور به تبليغ آيين اسلام شد. وی با آداب و رسوم و قواعد حاكم آن جامعه رو به رو شده است و در مقابله با آن آداب، پيغمبر(ص) سه طريقه را برگزيد.
جعفرزاده ادامه داد: ابتدا برخی از آن آداب را امضا كرد و از آنها با عنوان احكام امضاء شده و مورد تأييد اسلام ياد میشود. برخی از آيين و قواعد را اصلاح كرد و بر روی برخی از قواعد زندگی آن دوران مهر بطلان زده و آنها را مردود دانست كه از جمله اين امور مردود «ربا» میباشد.
وی گفت: پيامبر(ص) بحث «بيع» را امضا كرد، چرا كه بر اساس آيات سوره «بقره» بيع را خداوند حلال و «ربا» را حرام كرده است.
جعفرزاده بيان كرد: پيامبر(ص) در بطلان برخی احكام مانند «ربا» پله به پله وارد شد و يك دفعه مهر بطلان به آنها نزد و با آگاهسازی فكر مردم آنها را باطل اعلام كرد.
وی ادامه داد: از جمله آياتی كه در قرآن درباره «ربا» آمده است، آيه 39 سوره مباركه «روم» است كه میفرمايد: «وَمَا آتَیْتُم مِّن رِّبًا لِّیَرْبُوَ فِی أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا یَرْبُو عِندَ اللَّهِ وَمَا آتَیْتُم مِّن زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ»، «آنچه [به قصد] ربا مىدهيد تا در اموال مردم سود و افزايش بردارد نزد خدا فزونى نمىگيرد و[لى] آنچه را از زكات در حالى كه خشنودى خدا را خواستاريد داديد پس آنان همان فزونىيافتگانند [و مضاعف مىشود]». به اعتقاد علمای علوم قرآنی اين اولين آيهای است كه پيرامون ربا كه در جامعه آن روز شايع بوده نازل شده است.
جعفرزاده افزود: شاهد اين امر آن است كه سوره «روم» بيستمين يا سیامين سورهای است كه بر پيامبر اكرم(ص) نازل شده و از جمله سور «مكی» است.
وی ادامه داد: نظر به اينكه در سورههای «بقره»، «آلعمران» و «نساء» آيات ربا وارد شده، اين نتيجه حاصل میشود كه آيه 39 سوره «روم» اولين آيه مربوط به ربا است و در آن خداوند از جنبه ارشادی استفاد میكند و میخواهد عقل مردم را شكوفا و آن را هدايت كند و به سمت ثمرات منفی ربا سوق دهد.
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش گفت: در واقع حاصل رباخواری فاصله طبقاتی در جامعه است، شايد يكی از علل حرام شمرده شدن ربا در قرآن و اسلام به همين خاطر است كه موجب افزايش فاصله طبقاتی میشود.
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش ادامه داد: رباخواری همچنين موجب طغيان اشراف جامعه نيز میشود و به استثمار كشده شدن طبقه زيردست را به دنبال دارد و در كل رباخواری يعنی غارت كردن دسترنج طبقه محروم جامعه.
وی افزود: پيامبر(ص) از جانب خداوند مأمور میشود كه مساله ربا را حرام اعلام كند، تا جامعه بشری از اين سنت غلط و جاهليت نجات يابد، اين اولين مرحله تحريم سنت غلط ربا است. اما در آيات و سورههای ديگر قرآن كريم مانند آيه 275 سوره بقره آمده كه «الَّذِينَ یَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ یَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ» خداوند به طور سريعتر با اين رسم جاهليت به مبارزه برمیخيزد. كسانى كه ربا مىخورند، (از گور) برنمىخيزند مگر مانند برخاستن كسى كه شيطان بر اثر تماس، آشفتهسرش كرده است. اين بدان سبب است كه آنان گفتند: (داد و ستد صرفاً مانند رباست.) و حال آنكه خدا داد و ستد را حلال، و ربا را حرام گردانيده است. پس هركس اندرزى از جانب پروردگارش بدو رسيد و (از رباخوارى) باز ايستاد، آنچه گذشته، از آنِ اوست، و كارش به خدا واگذار مىشود، و كسانى كه (به رباخوارى) باز گردند، آنان اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود.»
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش، با اشاره به آيه 276 سوره بقره «ربا» خواران را اصحاب آتش میداند ادامه داد: در اين آيه خداوند میفرمايد: «یَمْحَقُ اللّهُ الْرِّبَا وَیُرْبِی الصَّدَقَاتِ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ» خدا از (بركت) ربا مىكاهد، و بر صدقات مىافزايد، و خداوند هيچ ناسپاس گناهكارى را دوست نمىدارد.»
وی افزود: امام صادق(ع) در فضيلت اعمال ماه شعبان میفرمايد «هر كس در ماه شعبان صدقه دهد ولو آنكه مقدار كمی باشد، خداوند اين صدقه را پرورش می دهد همان طوری كه افراد بچه شتر را پرورش میدهن ودر روز قيامت اين صدقه به اندازه كوه احد میشود.»
جعفرزاده با اشاره به متضاد بودن صدقه با پديده مخرب اقتصادی «ربا» افزود:. رباخواری در مقابله با انفاق است. ما بايد در جامعه فرهنگ انفاق، صدقه و قرضالحسنه را بسط و گسترش دهيم و اين فرهنگ را احيا كنيم تا جامعه از پديده «ربا» رهايی يابد.
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش، گفت: همچنين در آيه 278 سوره «بقره» خداوند میفرمايد:«یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ » يعنی اى كسانى كه ايمان آوردهايد، از خدا پروا كنيد؛ و اگر مؤمنيد، آنچه از ربا باقى مانده است واگذاريد.» اگر به اين آيه دقت شود با ايمان به خدا شروع و با ايمان به خدا ختم میشود، از اين لحن قرآن معلوم میشود كه حقيقت ربا با حقيقت روح ايمان سازگار نيست، اگر كسی روح ايمان در بدنش رسوخ كرده باشد فرهنگ ربا در زندگيش معنا پيدا نمیكند.
وی بيان كرد: اگر سراسر قرآن را بررسی كنيم واژهای در مخالفت با «ربا» با اين شدت و خطاب نازل نشده است و «ربا» را جنگ با خداوند و رسولش بيان میكند. امام صادق(ع) فرمود: «آكلالربالا يخرج منالدنيا حتی يتخطبه الشيطان» يعنی رباخوار از اين دنيا نمیرود مگر اين كه به نوعی از جنون مبتلا شود.»
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش، تصريح كرد: از پيامبر (ص) در باره «ربا» نقل است: «هنگامی كه به معراج رفتم دستهای را ديدم به حدی شكمهايش بزرگ بود كه هر چه تلاش میكردند برخيزند و راه بروند نمیتوانند و پی در پی به زمين میخوردند از جبرائيل سئوال كردم اينها چه افرادی هستند؟ ميكائيل پاسخ داد اينها رباخوارند.»
وی گفت: در ادامه آيه 279 سوره «بقره» «فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ» يعنی «و اگر (چنين) نكرديد، بدانيد به جنگ با خدا و فرستاده وى، برخاستهايد؛ و اگر توبه كنيد، سرمايههاى شما از خودتان است. نه ستم مىكنيد و نه ستم مىبينيد.» براساس منطق رباخواران بين بيع و رباخواری تفاوتی نيست و هر دو از نوع تبادل هستند، اما خداوند به اين منطق رباخواران خط بطلان میكشد.
جعفرزاده ادامه داد: خداوند متعال درباره كسانی كه از رباخواری پند گرفتند و اندرز گرفتند، میفرمايد: «سودهايی كه قبل از نزول اين حكم نصيب آنها شده بلامانع است و خداوند آنها را خواهد بخشيد.»
وی بيان كرد: خداوند منان در جايی از قرآن میفرمايد: «الَّذِينَ یَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ یَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ» كسانی كه ربا میخورند در قيامت بر نمیخيزند مگر اينكه مانند بر اثر تماس شيطان ديوانه شده باشند.»
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش، ادامه داد: قبل از وارد شدن و تبيين اين آيه شريفه لازم است كه واژه «خبط» در لغت را تبيين كنيم كه به معنای عدم حفظ تعادل بدن به هنگام راه رفتن يا برخواستن است. در اين جمله شخص رباخوار شبيه میشود به آدم ديوانهای كه به هنگام راه رفتن قادر به حفظ تعادل خود نيست.
وی گفت: اينجا پرسشی مطرح میشود كه آيا منظور از اين ديوانگی رباخواران در همين دنيا است يا منظور قيام در رستاخيز است؟ در پاسخ مفسران اكثراً پذيرفتند كه جهان آخرت منظور است.
وی تصريح كرد: اما جمع بين هر دو امكانپذير است از ان جايی كه وضع انسان در جهان ديگر تجسم از اعمالش در اين جهان است ممكن است كه اين آيه اشاره به هر دو معنا باشد.
وی افزود: پس از ظهور اسلام، پيامبر اكرم(ص) مأمور به تبليغ آيين اسلام شد. وی با آداب و رسوم و قواعد حاكم آن جامعه رو به رو شده است و در مقابله با آن آداب، پيغمبر(ص) سه طريقه را برگزيد.
جعفرزاده ادامه داد: ابتدا برخی از آن آداب را امضا كرد و از آنها با عنوان احكام امضاء شده و مورد تأييد اسلام ياد میشود. برخی از آيين و قواعد را اصلاح كرد و بر روی برخی از قواعد زندگی آن دوران مهر بطلان زده و آنها را مردود دانست كه از جمله اين امور مردود «ربا» میباشد.
وی گفت: پيامبر(ص) بحث «بيع» را امضا كرد، چرا كه بر اساس آيات سوره «بقره» بيع را خداوند حلال و «ربا» را حرام كرده است.
جعفرزاده بيان كرد: پيامبر(ص) در بطلان برخی احكام مانند «ربا» پله به پله وارد شد و يك دفعه مهر بطلان به آنها نزد و با آگاهسازی فكر مردم آنها را باطل اعلام كرد.
وی ادامه داد: از جمله آياتی كه در قرآن درباره «ربا» آمده است، آيه 39 سوره مباركه «روم» است كه میفرمايد: «وَمَا آتَیْتُم مِّن رِّبًا لِّیَرْبُوَ فِی أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا یَرْبُو عِندَ اللَّهِ وَمَا آتَیْتُم مِّن زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ»، «آنچه [به قصد] ربا مىدهيد تا در اموال مردم سود و افزايش بردارد نزد خدا فزونى نمىگيرد و[لى] آنچه را از زكات در حالى كه خشنودى خدا را خواستاريد داديد پس آنان همان فزونىيافتگانند [و مضاعف مىشود]». به اعتقاد علمای علوم قرآنی اين اولين آيهای است كه پيرامون ربا كه در جامعه آن روز شايع بوده نازل شده است.
جعفرزاده افزود: شاهد اين امر آن است كه سوره «روم» بيستمين يا سیامين سورهای است كه بر پيامبر اكرم(ص) نازل شده و از جمله سور «مكی» است.
وی ادامه داد: نظر به اينكه در سورههای «بقره»، «آلعمران» و «نساء» آيات ربا وارد شده، اين نتيجه حاصل میشود كه آيه 39 سوره «روم» اولين آيه مربوط به ربا است و در آن خداوند از جنبه ارشادی استفاد میكند و میخواهد عقل مردم را شكوفا و آن را هدايت كند و به سمت ثمرات منفی ربا سوق دهد.
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش گفت: در واقع حاصل رباخواری فاصله طبقاتی در جامعه است، شايد يكی از علل حرام شمرده شدن ربا در قرآن و اسلام به همين خاطر است كه موجب افزايش فاصله طبقاتی میشود.
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش ادامه داد: رباخواری همچنين موجب طغيان اشراف جامعه نيز میشود و به استثمار كشده شدن طبقه زيردست را به دنبال دارد و در كل رباخواری يعنی غارت كردن دسترنج طبقه محروم جامعه.
وی افزود: پيامبر(ص) از جانب خداوند مأمور میشود كه مساله ربا را حرام اعلام كند، تا جامعه بشری از اين سنت غلط و جاهليت نجات يابد، اين اولين مرحله تحريم سنت غلط ربا است. اما در آيات و سورههای ديگر قرآن كريم مانند آيه 275 سوره بقره آمده كه «الَّذِينَ یَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ یَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ» خداوند به طور سريعتر با اين رسم جاهليت به مبارزه برمیخيزد. كسانى كه ربا مىخورند، (از گور) برنمىخيزند مگر مانند برخاستن كسى كه شيطان بر اثر تماس، آشفتهسرش كرده است. اين بدان سبب است كه آنان گفتند: (داد و ستد صرفاً مانند رباست.) و حال آنكه خدا داد و ستد را حلال، و ربا را حرام گردانيده است. پس هركس اندرزى از جانب پروردگارش بدو رسيد و (از رباخوارى) باز ايستاد، آنچه گذشته، از آنِ اوست، و كارش به خدا واگذار مىشود، و كسانى كه (به رباخوارى) باز گردند، آنان اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود.»
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش، با اشاره به آيه 276 سوره بقره «ربا» خواران را اصحاب آتش میداند ادامه داد: در اين آيه خداوند میفرمايد: «یَمْحَقُ اللّهُ الْرِّبَا وَیُرْبِی الصَّدَقَاتِ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ» خدا از (بركت) ربا مىكاهد، و بر صدقات مىافزايد، و خداوند هيچ ناسپاس گناهكارى را دوست نمىدارد.»
وی افزود: امام صادق(ع) در فضيلت اعمال ماه شعبان میفرمايد «هر كس در ماه شعبان صدقه دهد ولو آنكه مقدار كمی باشد، خداوند اين صدقه را پرورش می دهد همان طوری كه افراد بچه شتر را پرورش میدهن ودر روز قيامت اين صدقه به اندازه كوه احد میشود.»
جعفرزاده با اشاره به متضاد بودن صدقه با پديده مخرب اقتصادی «ربا» افزود:. رباخواری در مقابله با انفاق است. ما بايد در جامعه فرهنگ انفاق، صدقه و قرضالحسنه را بسط و گسترش دهيم و اين فرهنگ را احيا كنيم تا جامعه از پديده «ربا» رهايی يابد.
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش، گفت: همچنين در آيه 278 سوره «بقره» خداوند میفرمايد:«یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ » يعنی اى كسانى كه ايمان آوردهايد، از خدا پروا كنيد؛ و اگر مؤمنيد، آنچه از ربا باقى مانده است واگذاريد.» اگر به اين آيه دقت شود با ايمان به خدا شروع و با ايمان به خدا ختم میشود، از اين لحن قرآن معلوم میشود كه حقيقت ربا با حقيقت روح ايمان سازگار نيست، اگر كسی روح ايمان در بدنش رسوخ كرده باشد فرهنگ ربا در زندگيش معنا پيدا نمیكند.
وی بيان كرد: اگر سراسر قرآن را بررسی كنيم واژهای در مخالفت با «ربا» با اين شدت و خطاب نازل نشده است و «ربا» را جنگ با خداوند و رسولش بيان میكند. امام صادق(ع) فرمود: «آكلالربالا يخرج منالدنيا حتی يتخطبه الشيطان» يعنی رباخوار از اين دنيا نمیرود مگر اين كه به نوعی از جنون مبتلا شود.»
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش، تصريح كرد: از پيامبر (ص) در باره «ربا» نقل است: «هنگامی كه به معراج رفتم دستهای را ديدم به حدی شكمهايش بزرگ بود كه هر چه تلاش میكردند برخيزند و راه بروند نمیتوانند و پی در پی به زمين میخوردند از جبرائيل سئوال كردم اينها چه افرادی هستند؟ ميكائيل پاسخ داد اينها رباخوارند.»
وی گفت: در ادامه آيه 279 سوره «بقره» «فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ» يعنی «و اگر (چنين) نكرديد، بدانيد به جنگ با خدا و فرستاده وى، برخاستهايد؛ و اگر توبه كنيد، سرمايههاى شما از خودتان است. نه ستم مىكنيد و نه ستم مىبينيد.» براساس منطق رباخواران بين بيع و رباخواری تفاوتی نيست و هر دو از نوع تبادل هستند، اما خداوند به اين منطق رباخواران خط بطلان میكشد.
جعفرزاده ادامه داد: خداوند متعال درباره كسانی كه از رباخواری پند گرفتند و اندرز گرفتند، میفرمايد: «سودهايی كه قبل از نزول اين حكم نصيب آنها شده بلامانع است و خداوند آنها را خواهد بخشيد.»
وی بيان كرد: خداوند منان در جايی از قرآن میفرمايد: «الَّذِينَ یَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ یَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ» كسانی كه ربا میخورند در قيامت بر نمیخيزند مگر اينكه مانند بر اثر تماس شيطان ديوانه شده باشند.»
مسئول حوزه نمايندگی سپاه شوش، ادامه داد: قبل از وارد شدن و تبيين اين آيه شريفه لازم است كه واژه «خبط» در لغت را تبيين كنيم كه به معنای عدم حفظ تعادل بدن به هنگام راه رفتن يا برخواستن است. در اين جمله شخص رباخوار شبيه میشود به آدم ديوانهای كه به هنگام راه رفتن قادر به حفظ تعادل خود نيست.
وی گفت: اينجا پرسشی مطرح میشود كه آيا منظور از اين ديوانگی رباخواران در همين دنيا است يا منظور قيام در رستاخيز است؟ در پاسخ مفسران اكثراً پذيرفتند كه جهان آخرت منظور است.
وی تصريح كرد: اما جمع بين هر دو امكانپذير است از ان جايی كه وضع انسان در جهان ديگر تجسم از اعمالش در اين جهان است ممكن است كه اين آيه اشاره به هر دو معنا باشد.
