نگاهی به پايان‌نامه «مبانی شادكامی در اسلام با روانشناسی مثبت‌گرا»

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحديث، در چكيده پايان‌نامه «مبانی شادكامی در اسلام با روانشناسی مثبت‌گرا» كه به‌همت عباس پسنديده تهيه شده‌، آمده‌است: «در بررسی شادكامی، نخست تعريف آن از ديدگاه اسلام مورد بحث قرار گرفت. بر اساس بررسی¬های اسلامی و با استفاده از روش مفهوم¬شناسی، سعادت و شادكامی، با دو كليد واژه «خير» و «سرور» معنا می¬شود. از اين رو، حالتی پايدار از زندگی را كه مبتنی بر خير و همراه با سرور باشد، شادكامی می¬گويند. البته در ديدگاه اسلام، سعادت در دو سطح دنيوی و اخروی تعريف می¬شود كه سطح دنيوی آن، هر چند مقتضيات حيات دنيوی را به رسميت می¬شناسد و تأمين می¬كند، اما در راستای سعادت اخروی قرار می¬دهد و هر جا كه با آن تعارض پيدا كند، از آن چشم می¬پوشد.
سپس اجزای شادكامی مورد بررسی قرار گرفت و با استفاده از روش نظام¬شناسی، مناسبات ميان آنها كشف و ساختار آن روشن شد. بر اساس منابع اسلامی، در مرحله اول، روشن شد كه ساختار شادكامی از دو جزء «نشاط» و «رضامندی» تشكيل می¬شود كه با تعريف نيز هماهنگ است. در مرحله بعد روشن شد كه رضامندی چهار قلمرو دارد: رضامندی در خوشايندها، رضامندی در ناخوشايندها، رضامندی از بايدها و رضامندی از نبايدها. اين اقسام چهارگانه نيز بدان جهت بود كه موضوع رضامندی، قضا و قدر الهی بود كه به دو بخش تكوينی و تشريعی تقسيم می¬شود و قسم تكوينی آن، خود به دو قسم خوشايند و ناخوشايند، و قسم تشريعی آن، خود به دو قسم بايد و نبايد، تقسيم می¬شوند. پس از اين، اصطلاحات مربوط به هر كدام از اين قلم¬روهای چهارگانه، مشخص شد كه عبارت بودند از: «شكر» در خوشايندها؛ «صبر» در ناخوشايندها؛ «رغبت» به بايدها(طاعت)؛ و «كراهت» از نبايدها(معصيت). بنا بر اين، رضامندی، واكنش عام فرد نسبت به اصل تقدير است و واكنش به چهار بعد تقدير، شكر، صبر، رغبت و كراهت، می¬باشد. سپس در موضوع نشاط، مشخص شد كه محور آن شادی و لذت است كه البته بايد تمام ابعاد انسان را در بر بگيرد و از اين رو به دو بخش مادی و معنوی تقسيم می¬شود.
پس از ساختارشناسی، به بررسی عوامل پرداخته شد. در اين مرحله با استفاده از روش تبيين گزاره¬ها و پژوهش معكوس، متون مربوط به هر كدام از اقسام شش¬گانه مورد بررسی قرار گرفت و عوامل هر يك مشخص گرديدند كه طيف گسترده¬ای را تشكيل می¬دهند. سپس با استفاده از روش نظام¬شناسی، مناسبات ميان عوامل به دست آمد و مشخص شد كه در رضامندی، يك عامل اصلی وجود دارد و در عين حال، هر كدام از مؤلفه¬های چهارگانه رضامندی نيز عواملی دارند. عامل اصلی در بعد رضامندی، «خيرباوری» است كه به معنای باور داشتن به خير بودن همه تقديرهای الهی می¬باشد. از آنجا كه عوامل مربوط به مؤلفه¬های چهارگانه، گسترده بوده و از گنجايش اين تحقيق خارج می¬باشد، مورد بررسی قرار نگرفتند و به پژوهش¬های مستقل ديگر واگذاشته شدند. و اما عامل اساسی در بعد نشاط، شادی و لذت است كه شامل لذتِ همه ابعاد مادی و معنوی می¬شود، بدون اين كه پيامد منفی داشته باشد. عواملی كه اين امر را تحقق می¬بخشند، عوامل متعددی هستند كه در جای خود بدان¬ها پرداخته شده است. در مجموع نيز عامل بنيادين شادكامی را «زندگی موحدانه» ناميديم كه به معنی توحيدباوری(ايمان) و تنظيم زندگی بر اساس آن می¬باشد. اين سبك از زندگی، در بعد رضامندی و نشاط، موجب توليد عوامل اختصاصی هر كدام می¬شود.
پس از اين، نوبت به بررسی مبانی رسيد. هر چند جايگاه مبانی، بر عوامل مقدم است، اما در مرحله بررسی، بر اساس پژوهش معكوس، نخست بايد عوامل مشخص می¬شدند تا امكان استخراج مبانی آنها فراهم آيد. مجموعه مطالعات اسلامی نشان داد كه شادكامی يك مبنای اساسی دارد و آن توحيد است. از اين مبنای اساسی، مبانی انسان¬شناختی، جهان¬شناختی و دين¬شناختی سرچشمه می¬گيرند و در مجموع، مجموعه مبانی را شكل می¬دهند. بر اساس تفكر توحيدی، ماهيت شادكامی (و همچنين ناشادكامی) و عوامل آن و همه امور زندگی توسط خداوند متعال تقدير می¬شود كه در مجموع از همه اينها به عنوان «واقعيت¬های توحيدی» ياد می¬كنيم. در كنار اين واقعيت الهی، انسان مختار و صاحب اراده قرار می¬گيرد كه بايد فعال شود و با نقش¬بازی خود، سعادت و شادكامی را برای خود تحقق بخشد. كاری كه انسان بايد انجام دهد آن است كه در گام نخست اين قوانين و واقعيت¬های توحيدی را بشناسد (واقعيت¬شناسی توحيدی) و سپس خود و روند زندگی¬اش را بر اساس آن تنظيم نمايد (هماهنگ¬سازی با واقعيت¬های توحيدی).
و در آخر، نوبت به مقايسه ديدگاه اسلام با ديدگاه روانشناسی مثبت¬گرا رسيد. در اين مرحله، نخست منابع موجود در اين باره مورد مطالعه قرار گرفت و سپس نسبت آن با ديدگاه اسلام، سنجيده شد. در اين بررسی مشخص شد كه در روانشناسی، دو رويكر در باره شادكامی وجود دارد: يكی لذت¬گرا و ديگری سعادت¬گرا؛ كه دومی با منطق اسلام هماهنگ¬تر می¬باشد. در بعد نظری نيز نظريه¬های متفاوتی ارائه شده¬اند؛ مانند: نظريه لذت، خواسته و نياز، فهرست اهداف، فرايند يا فعاليت، استعداد ژنتيكی و شخصيتی، هيجان¬های مثبت، انسجام و پيوستگی، بهزيستی روانی، زندگی كامل و شادكامی پايدار. و هر كدام نيز عواملی را مطرح كرده¬اند. هر چند در مواردی هماهنگی ميان اين نظريه¬ها و عوامل با ديدگاه اسلام به چشم می¬خورد، اما در مجموع، اولاً سكولار بوده و رنگ توحيدی ندارند؛ ثانياً منطبق با همه يا برخی از واقعيت¬های حيات انسانی نمی¬باشند؛ و ثالثاً فراگير و همه جانبه نيستند و به بخشی از ابعاد پرداخته¬اند؛ و رابعاً در نهايت نمی¬توانند تداوم شادكامی در حيات ابدی را تأمين كنند».
گفتنی است، محمود گلزاری به‌عنوان استاد راهنما، براتی سده و حجت‌الاسلام والمسلمين عبدالهادی مسعودی به‌عنوان استاد مشاور، حجج‌اسلام والمسلمين عادی صادقی و مسعود آذربايجانی و محمدعلی مظاهری به‌عنوان استاد داور، و جمعی از علاقه مندان حوزه پژوهش در اين جلسه حضور داشتند.
هيئت داوران در پاين رتبه عالی و امتياز 20 را برای اين دانشجو در نظر گرفتند.
دانشكده علوم حديث قم در مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحديث واقع در بلوار پانزده خرداد، چهارراه نوبهار بعد از شهرك جهاد قرار دارد.