نگاهی به آب و كشاورزی در اسلام
اسلام برای آب و كشاورزی جايگاه ويژه، ارزشمند و حياتی قائل است. كشاورزی بستر حيات و خير و بركت و تأمين معيشت و بارش مواهب الهی است. كشاورزی جانمايه ی حيات و زندگی و تجلی آيات خداوندی است.
به گزارش خبرنگار افتخاری خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، يادداشت حاضر نوشتهای است از آيتالله دری نجفآبادی در رابطه با نگاهی به آب و كشاورزی در اسلام. همانطور كه میدانيد اسلام برای آب و كشاورزی جايگاه ويژه، ارزشمند و حياتی قائل است. كشاورزی بستر حيات و خير و بركت و تأمين معيشت و بارش مواهب الهی است. كشاورزی جانمايه حيات و زندگی و تجلی آيات خداوندی است. آب و خاك و هوا و باد و انرژی و نور در اسلام عناصر اصلی حيات و زندگی و كشاورزی و نزول بركات و ثمرات و مواليد ثلاث و چرخه حيات و نزول موائد آسمانی و عنايات ربانی است.
اسلام برای آب و كشاورزی جايگاه ويژه، ارزشمند و حياتی قائل است. كشاورزی بستر حيات و خير و بركت و تأمين معيشت و بارش مواهب الهی است. كشاورزی جانمايه حيات و زندگی و تجلی آيات خداوندی است. آب و خاك و هوا و باد و انرژی و نور در اسلام عناصر اصلی حيات و زندگی و كشاورزی و نزول بركات و ثمرات و مواليد ثلاث و چرخه حيات و نزول موائد آسمانی و عنايات ربانی است.
تركيب مؤلفهها و عوامل ياد شده ديگر كه هر يك خود از دهها عامل و عنصر تشكيل يافته، بستر حيات و رشد و پويايی و تحول در نظام طبيعت را هموار میكنند و جلوههای ربوبيت را به نمايش میگذارند و آيات الهی را نشان میدهند و انواع ميوهها، بركات، حيوانات، مواهب، موائد، خيرات، نعمات و الطاف الهی را پديد میآورند و چرخه حيات و ربوبيت خداوند متعال را هموار میكنند و نزول بركات را نويد میدهند. وَأَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاء ثَجَّاجاً * لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّاً وَنَبَاتاً (نبأ/16،15) و ما از ابرهای فشرده و متراكم آب باران فرو ريختيم و به وسيله آن دانهها و حبوبات وگياهان و نباتات را میرويانيم. اين حقيقت در آيات فراوانی از قرآن كريم بازگو شده و بر عظمت عنايات خداوند در اين رابطه تأكيد شده است.
در اين يادداشت با نگاهی به پنج آيه از سوره مباركه جاثيه در اين باره بر جايگاه كشاورزی و دامداری و توليدات مورد نياز و آثار و بركات و الطاف خداوند و رزق و روزی همه بندگان و جنبندگان و محيط زيست و هوا و اكسيژن و گاز كربنيك و ارتباط عناصر و مؤلفهها با يكديگر و در نهايت درس توحيد و معرفت ربوبی، نكاتی را مطرح میكنيم.
باشد تا به صورت كاملتر اين مباحث از ديدگاه قرآن كريم و روايات اسلامی پيگيری شود و ديدگاه عظيم اسلام در اين باره برای علاقمندان به طور كاملتر و مبسوط تحقيق، تبيين و ارائه شود. انشاءالله اسلام حيات و رشد و شكوفايی و سلامت انسان را به تغذيه سالم و استفاده بهينه از منابع حياتی كره زمين میداند و امنيت غذايی را اساس حيات طيبه و رشد و پويايی و سلامت میشناسد.
به همين جهت در قرآن كريم صدها آيه راجع به كشاورزی، آب، زمين، خاك، نور و انرژی و منابع طبيعی آمده است و در احاديث و معارف اسلامی نيز صدها حديث و روايت از جايگاه كشاورزی، دامداری، منابع طبيعی، جنگل و مراتع، انرژی و نور، محيط زيست، صيانت و پاسداری از منابع خدادادی و بهرهبرداری بهينه و مطلوب از نعمتهای خداوند متعال را يادآور شده و بر چهار مؤلفه اصلی به عنوان منابع اصلی حيات و حركت و خير و بركت تأكيد شده و ابعاد گوناگونی از مسائل مربوط به اين چهار مؤلفه مورد عنايت قرار گرفته و آن چهار مؤلفه عبارتند از آب، خاك و زمين، هوا و بادها، نور و انرژی آيات قرآن كريم امور ياد شده را بستر حيات و رشد و پويايی و مواليد ثلاثه كه گياهان و نباتات و درختان و جنگل و باغات و مزارع و مراتع و حبوبات و انواع ميوه، حيوانات و انواع دامها، آبزيان و موجودات زنده و فعال، انسانها میداند و در حقيقت زنجيره حيات توسط مؤلفههای ياد شده، تكميل و بستر لازم برای حيات نباتات و گياهان و حيوانات و جانوران و انسانها فراهم میشود.
نقش آب در اين رابطه بسيار كليدی، حساس، ارزشمند و محوری است و بايد نسبت به اين نعمت بزرگ الهی همواره حساس و در توليد، مصرف و بهرهبرداری بهينه از آن سختكوش، صرفه جو و محتاط بود تا اين نعمت بزرگ به ويژه در مناطق خشك و كويری و كم آب كه خود بزرگترين عامل حيات است، به طور معقول در اختيار همه نيازمندان قرار گيرد و به نحو مطلوب از آن بهرهبرداری و استفاده شود.
خوشبختانه امروز سيستمهای آبياری بارانی، قطرهای، گلخانهای يا توليد آب و نيز تصفيه آب درياها و شيرينسازی آن و يا استفاده مطلوب از آبهای شور در توليدات كشاورزی و صنعتی و مانند آن بتوان بيشترين و بهترين چاره انديشیها را كرد و حتی در توليد برق و انرژی و انواع مصارف حياتی از اين منبع عظيم خدادادی بيشترين استفاده برده شود و از محيط زيست نيز به عنوان منبع حيات و زندگی انسانها با بهترين شيوهها صيانت شود و از آلودگیهای نامطلوب و تخريب محيط و گازهای گلخانهای و مخرب و آلوده كننده و گازهای دی اكسيدكربن و مانند آن و انتشار آن در هوای شهرها و كلان شهرها و محيط زيستهای ديگر به شدت پرهيز و اجتناب شود.
در آيات 3 تا 5 سوره مباركه جاثيه، سخن از آفرينش آسمانها و زمين و آيات و نشانههای قدرت و عظمت الهی در آفرينش نظام خلقت به ميان آمده و در آسمانها و زمين و خلقت انسانها و جنبندهها در نشانههای علم و حكمت و قدرت و عظمت خداوند متعال برای مؤمنان و ارباب يقين ذكر شده است و در آيه پنجم سخن از گردش و رفت و آمد شب و روز و آنچه را خداوند از روزیها از آسمان نازل میكند و به وسيله آن زمين را بعد از مرگش احياء میكند و گردش بادها را پديد میآورد.
در اين امور، آيات و نشانههای خداوند متعال برای صاحبان خرد و ارباب تعقل و انديشمند يافت میشود. جالب آن است كه در بيان اين چرخه باعظمت حيات خداوند متعال در هر سه آيه كريمه، اولاً كلمه آيات به كار رفته و ثانياً بر سه ويژگی و خصلت برگزيده انسانها تأكيد شده تا قدرشناس اين همه نعمت و سپاسگزار اين همه لطف، عنايت و كرامت باشند.
إِنَّ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآیَاتٍ لِّلْمُؤْمِنِينَ - وَفِی خَلْقِكُمْ وَمَا یَبُثُّ مِن دَابَّةٍ آیَاتٌ لِّقَوْمٍ یُوقِنُونَ - وَلَقَد تَّرَكْنَا مِنْهَا آیَةً بَیِّنَةً لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ و مجدداً در آيه 6 بر عظمت اين آيات و حقانيت آن تأكيد شده است. تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَیْكَ بِالْحَقِّ و باز برای بار پنجم بر عنوان آيات در آيه 6 تأكيد فرموده: فَبِأَیِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآیَاتِهِ یُؤْمِنُونَ در آيات بعد نيز پنج بار به موضوع آيات خداوند اشاره و عنايت شده و تمامی عوالم وجود به عنوان آيات قدرت، عزت و حكمت الهی و چراغ راه و مشعل هدايت و كلاس آمورشی توحيد، معرفت، علم وحكمت، حيات و حركت، سيرالی الله، قيامت و آخرت بيان شده و از تمامی انسانها خواسته شده تا با چشم بصيرت به عالم وجود و گردش شب و روز و چرخه حيات نگاه كرده تا راه به سوی عالم ملكوت پيدا كنند و از اين همه آيه به ذوالآيه برسند و از كثرت به وحدت نائل شوند و به حوض كوثر ولايت وصل شوند و از پديدآمدن آب و باد و باران و انرژی و نور و نبات و گياه و محصولات گياهی و نباتی و حيوانی و توليدات كشاورزی و دامی و رابطه اين پديدهها با يكديگر و آب و باد و انرژی و توليدات كشاورزی و بسترها و سيستمهای هدايتگر و تدبير حكيمانه عزيز حكيم دقت، تأمل و تدبير و تفكر كرده راه به سوی مقصد اعلی و قرب الی الله و معرفت حضرت ربالعالمين و ايمان و يقين پيدا كنند. إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْیَقِينِ و به مقام حقاليقين و علماليقين و عيناليقين واصل شوند.
البته تمامی نظام آفرينش كلاس توحيد و معرفت است و هدف عالی از اين همه نعمت و كرامت، قرب الی الله است. بايد با پای علم و چراغ عقل و تدبير از تمامی ظرفيتهای عالم وجود و نظام خلقت و جهان طبيعت در راه وصول به قلههای كمال و فضيلت استفاده كرد و از شاگردان ممتاز دانشگاه خلقت و صاحبان تقوی و ولايت شد.
خداوند در آيات 12 و 13 اين سوره مباركه نيز از ابعاد گسترده عنايات خداوند و تسخير اقيانوسها و درياها و كشتيرانی در درياها و وزش بادها و گردش هوا و گسترش و توسعه نعمتهای الهی و بركات ربانی و تفضلات آسمانی سخن به ميان آورده و ما را به شكرگزاری در برابر اين همه لطف و عنايت دعوت فرموده و وعده اتمام نعمتهای فراوان را به ما عنايت فرموده است. لِّیَغْفِرَ لَك اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِك وَ مَا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْك وَ يهْدِیَك صِرَطاً مُّستَقِيماً به شرط آنكه ما از مواهب آسمانی در جهت خير و صلاح و فلاح و رضوان الهی استفاده كنيم و از تسخير آنچه در آسمانها و زمين و دريا و صحرا و هوا و فضا و اعماق درياها و كرانه آسمانها و افق بالا خلق فرموده و در اختيار انسانها قرار داده و همه را از بهر انسانها سرگشته و فرمانبردار قرار داده، سخن به ميان آورده و به لطافت صنع و تعادل چرخه حيات و بركات و ثمرات و عنايات فراوان حضرت ربوبی اشاره فرموده است.
آری، ابر و باد و مه و خورشيد و فلك در كارند تا تو نانی به كف آری و به غفلت نخوری همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار شرط انصاف نباشد كه تو فرمان نبری. خداوند متعال در پايان سوره مباركه در روی آخر آيات 12 و 13 اين سوره، بر دو اصل ديگر به علاوه اصول سه گانه قبلی (اصل ايمان و اصل يقين و اصل تعقل و عقلانيت) يعنی اصل شكرگزاری و تشكر در برابر نعمتها و اصل تفكر و انديشهورزی و انديشمندی تأكيد فرموده و جمعا بر 5 اصل روشن ايمان، يقين، عقلانيت، شكرگزاری، تفكر و انديشه كردن عنايت شده و در پايان سوره مباركه، خداوند متعال بر صفت بسيار الهام بخش و پر مغز و تعالی بخش و تكامل آفرين ربوبيت حضرت حق در نظام خلقت و سرانجام بر مقام كبريائی و عزتمندی و حكمت علیالاطلاق ذات اقدس احديت تأكيد فرموده است.
آری، آنچه در تمامی عوالم وجود و آسمانها و زمين و ما بينهما حاكم است و تجلی خداوند متعال بر آن حاكم است، موضوع ربوبيت ذات اقدس احديت و آثار حيات و حركت و تكاپويی و رشد و كمال و بركت و هدايت و هماهنگی بر تمامی آن حاكم و غالب است و اراده ذات اقدس احديت است و در اين رابطه آنچه مهم است، حمد و ثنا و سپاسگزاری ذات اقدس احديت و وصول به قلههای كبريايی و عظمت و اقتدار و فرمانروايی ذات اقدس خداوند متعال است.
اميد است ما قدرشناس مواهب و نعمات الهی باشيم و به صورت شايسته و حكيمانه و عزتمندانه از اين بركات و الطاف و عنايات بهرهبرداری كنيم تا موجب عزت و سربلندی و استقلال و خود اتكائی و حسنات دنيا و آخرت شود و اصل شكرگزاری و بهرهوری و استفاده بهينه از منابع حياتی كشور را قدر بشناسيم و رعايت كنيم و شاكر نعمتهای الهی باشيم تا موجب افزايش و بازدهی بيشتر شود و كفران نكنيم و از اتلاف منابع و هدر دادن نعمتهای الهی جداً پرهيز كنيم و از اسراف بر حذر باشيم و نعمتها را در راه طاعت و بندگی به كار گيريم و از طغيان و تجاوز از حدود الهی پرهيز كنيم تا خداوند از ما راضی و خشنود باشد و شكر نعمت، نعمتها را افزون كند.
البته تلاش و مجاهدت و برنامهريزی و تدبير حكيمانه و سازماندهی خردمندانه و بهرهوری شاكرانه موجب دوام فيض و تفضلات الهی و بركات رحمانی و نزولات آسمانی و خير دنيا و آخرت خواهد شد.
اسلام برای آب و كشاورزی جايگاه ويژه، ارزشمند و حياتی قائل است. كشاورزی بستر حيات و خير و بركت و تأمين معيشت و بارش مواهب الهی است. كشاورزی جانمايه حيات و زندگی و تجلی آيات خداوندی است. آب و خاك و هوا و باد و انرژی و نور در اسلام عناصر اصلی حيات و زندگی و كشاورزی و نزول بركات و ثمرات و مواليد ثلاث و چرخه حيات و نزول موائد آسمانی و عنايات ربانی است.
تركيب مؤلفهها و عوامل ياد شده ديگر كه هر يك خود از دهها عامل و عنصر تشكيل يافته، بستر حيات و رشد و پويايی و تحول در نظام طبيعت را هموار میكنند و جلوههای ربوبيت را به نمايش میگذارند و آيات الهی را نشان میدهند و انواع ميوهها، بركات، حيوانات، مواهب، موائد، خيرات، نعمات و الطاف الهی را پديد میآورند و چرخه حيات و ربوبيت خداوند متعال را هموار میكنند و نزول بركات را نويد میدهند. وَأَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاء ثَجَّاجاً * لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّاً وَنَبَاتاً (نبأ/16،15) و ما از ابرهای فشرده و متراكم آب باران فرو ريختيم و به وسيله آن دانهها و حبوبات وگياهان و نباتات را میرويانيم. اين حقيقت در آيات فراوانی از قرآن كريم بازگو شده و بر عظمت عنايات خداوند در اين رابطه تأكيد شده است.
در اين يادداشت با نگاهی به پنج آيه از سوره مباركه جاثيه در اين باره بر جايگاه كشاورزی و دامداری و توليدات مورد نياز و آثار و بركات و الطاف خداوند و رزق و روزی همه بندگان و جنبندگان و محيط زيست و هوا و اكسيژن و گاز كربنيك و ارتباط عناصر و مؤلفهها با يكديگر و در نهايت درس توحيد و معرفت ربوبی، نكاتی را مطرح میكنيم.
باشد تا به صورت كاملتر اين مباحث از ديدگاه قرآن كريم و روايات اسلامی پيگيری شود و ديدگاه عظيم اسلام در اين باره برای علاقمندان به طور كاملتر و مبسوط تحقيق، تبيين و ارائه شود. انشاءالله اسلام حيات و رشد و شكوفايی و سلامت انسان را به تغذيه سالم و استفاده بهينه از منابع حياتی كره زمين میداند و امنيت غذايی را اساس حيات طيبه و رشد و پويايی و سلامت میشناسد.
به همين جهت در قرآن كريم صدها آيه راجع به كشاورزی، آب، زمين، خاك، نور و انرژی و منابع طبيعی آمده است و در احاديث و معارف اسلامی نيز صدها حديث و روايت از جايگاه كشاورزی، دامداری، منابع طبيعی، جنگل و مراتع، انرژی و نور، محيط زيست، صيانت و پاسداری از منابع خدادادی و بهرهبرداری بهينه و مطلوب از نعمتهای خداوند متعال را يادآور شده و بر چهار مؤلفه اصلی به عنوان منابع اصلی حيات و حركت و خير و بركت تأكيد شده و ابعاد گوناگونی از مسائل مربوط به اين چهار مؤلفه مورد عنايت قرار گرفته و آن چهار مؤلفه عبارتند از آب، خاك و زمين، هوا و بادها، نور و انرژی آيات قرآن كريم امور ياد شده را بستر حيات و رشد و پويايی و مواليد ثلاثه كه گياهان و نباتات و درختان و جنگل و باغات و مزارع و مراتع و حبوبات و انواع ميوه، حيوانات و انواع دامها، آبزيان و موجودات زنده و فعال، انسانها میداند و در حقيقت زنجيره حيات توسط مؤلفههای ياد شده، تكميل و بستر لازم برای حيات نباتات و گياهان و حيوانات و جانوران و انسانها فراهم میشود.
نقش آب در اين رابطه بسيار كليدی، حساس، ارزشمند و محوری است و بايد نسبت به اين نعمت بزرگ الهی همواره حساس و در توليد، مصرف و بهرهبرداری بهينه از آن سختكوش، صرفه جو و محتاط بود تا اين نعمت بزرگ به ويژه در مناطق خشك و كويری و كم آب كه خود بزرگترين عامل حيات است، به طور معقول در اختيار همه نيازمندان قرار گيرد و به نحو مطلوب از آن بهرهبرداری و استفاده شود.
خوشبختانه امروز سيستمهای آبياری بارانی، قطرهای، گلخانهای يا توليد آب و نيز تصفيه آب درياها و شيرينسازی آن و يا استفاده مطلوب از آبهای شور در توليدات كشاورزی و صنعتی و مانند آن بتوان بيشترين و بهترين چاره انديشیها را كرد و حتی در توليد برق و انرژی و انواع مصارف حياتی از اين منبع عظيم خدادادی بيشترين استفاده برده شود و از محيط زيست نيز به عنوان منبع حيات و زندگی انسانها با بهترين شيوهها صيانت شود و از آلودگیهای نامطلوب و تخريب محيط و گازهای گلخانهای و مخرب و آلوده كننده و گازهای دی اكسيدكربن و مانند آن و انتشار آن در هوای شهرها و كلان شهرها و محيط زيستهای ديگر به شدت پرهيز و اجتناب شود.
در آيات 3 تا 5 سوره مباركه جاثيه، سخن از آفرينش آسمانها و زمين و آيات و نشانههای قدرت و عظمت الهی در آفرينش نظام خلقت به ميان آمده و در آسمانها و زمين و خلقت انسانها و جنبندهها در نشانههای علم و حكمت و قدرت و عظمت خداوند متعال برای مؤمنان و ارباب يقين ذكر شده است و در آيه پنجم سخن از گردش و رفت و آمد شب و روز و آنچه را خداوند از روزیها از آسمان نازل میكند و به وسيله آن زمين را بعد از مرگش احياء میكند و گردش بادها را پديد میآورد.
در اين امور، آيات و نشانههای خداوند متعال برای صاحبان خرد و ارباب تعقل و انديشمند يافت میشود. جالب آن است كه در بيان اين چرخه باعظمت حيات خداوند متعال در هر سه آيه كريمه، اولاً كلمه آيات به كار رفته و ثانياً بر سه ويژگی و خصلت برگزيده انسانها تأكيد شده تا قدرشناس اين همه نعمت و سپاسگزار اين همه لطف، عنايت و كرامت باشند.
إِنَّ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآیَاتٍ لِّلْمُؤْمِنِينَ - وَفِی خَلْقِكُمْ وَمَا یَبُثُّ مِن دَابَّةٍ آیَاتٌ لِّقَوْمٍ یُوقِنُونَ - وَلَقَد تَّرَكْنَا مِنْهَا آیَةً بَیِّنَةً لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ و مجدداً در آيه 6 بر عظمت اين آيات و حقانيت آن تأكيد شده است. تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَیْكَ بِالْحَقِّ و باز برای بار پنجم بر عنوان آيات در آيه 6 تأكيد فرموده: فَبِأَیِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآیَاتِهِ یُؤْمِنُونَ در آيات بعد نيز پنج بار به موضوع آيات خداوند اشاره و عنايت شده و تمامی عوالم وجود به عنوان آيات قدرت، عزت و حكمت الهی و چراغ راه و مشعل هدايت و كلاس آمورشی توحيد، معرفت، علم وحكمت، حيات و حركت، سيرالی الله، قيامت و آخرت بيان شده و از تمامی انسانها خواسته شده تا با چشم بصيرت به عالم وجود و گردش شب و روز و چرخه حيات نگاه كرده تا راه به سوی عالم ملكوت پيدا كنند و از اين همه آيه به ذوالآيه برسند و از كثرت به وحدت نائل شوند و به حوض كوثر ولايت وصل شوند و از پديدآمدن آب و باد و باران و انرژی و نور و نبات و گياه و محصولات گياهی و نباتی و حيوانی و توليدات كشاورزی و دامی و رابطه اين پديدهها با يكديگر و آب و باد و انرژی و توليدات كشاورزی و بسترها و سيستمهای هدايتگر و تدبير حكيمانه عزيز حكيم دقت، تأمل و تدبير و تفكر كرده راه به سوی مقصد اعلی و قرب الی الله و معرفت حضرت ربالعالمين و ايمان و يقين پيدا كنند. إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْیَقِينِ و به مقام حقاليقين و علماليقين و عيناليقين واصل شوند.
البته تمامی نظام آفرينش كلاس توحيد و معرفت است و هدف عالی از اين همه نعمت و كرامت، قرب الی الله است. بايد با پای علم و چراغ عقل و تدبير از تمامی ظرفيتهای عالم وجود و نظام خلقت و جهان طبيعت در راه وصول به قلههای كمال و فضيلت استفاده كرد و از شاگردان ممتاز دانشگاه خلقت و صاحبان تقوی و ولايت شد.
خداوند در آيات 12 و 13 اين سوره مباركه نيز از ابعاد گسترده عنايات خداوند و تسخير اقيانوسها و درياها و كشتيرانی در درياها و وزش بادها و گردش هوا و گسترش و توسعه نعمتهای الهی و بركات ربانی و تفضلات آسمانی سخن به ميان آورده و ما را به شكرگزاری در برابر اين همه لطف و عنايت دعوت فرموده و وعده اتمام نعمتهای فراوان را به ما عنايت فرموده است. لِّیَغْفِرَ لَك اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِك وَ مَا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْك وَ يهْدِیَك صِرَطاً مُّستَقِيماً به شرط آنكه ما از مواهب آسمانی در جهت خير و صلاح و فلاح و رضوان الهی استفاده كنيم و از تسخير آنچه در آسمانها و زمين و دريا و صحرا و هوا و فضا و اعماق درياها و كرانه آسمانها و افق بالا خلق فرموده و در اختيار انسانها قرار داده و همه را از بهر انسانها سرگشته و فرمانبردار قرار داده، سخن به ميان آورده و به لطافت صنع و تعادل چرخه حيات و بركات و ثمرات و عنايات فراوان حضرت ربوبی اشاره فرموده است.
آری، ابر و باد و مه و خورشيد و فلك در كارند تا تو نانی به كف آری و به غفلت نخوری همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار شرط انصاف نباشد كه تو فرمان نبری. خداوند متعال در پايان سوره مباركه در روی آخر آيات 12 و 13 اين سوره، بر دو اصل ديگر به علاوه اصول سه گانه قبلی (اصل ايمان و اصل يقين و اصل تعقل و عقلانيت) يعنی اصل شكرگزاری و تشكر در برابر نعمتها و اصل تفكر و انديشهورزی و انديشمندی تأكيد فرموده و جمعا بر 5 اصل روشن ايمان، يقين، عقلانيت، شكرگزاری، تفكر و انديشه كردن عنايت شده و در پايان سوره مباركه، خداوند متعال بر صفت بسيار الهام بخش و پر مغز و تعالی بخش و تكامل آفرين ربوبيت حضرت حق در نظام خلقت و سرانجام بر مقام كبريائی و عزتمندی و حكمت علیالاطلاق ذات اقدس احديت تأكيد فرموده است.
آری، آنچه در تمامی عوالم وجود و آسمانها و زمين و ما بينهما حاكم است و تجلی خداوند متعال بر آن حاكم است، موضوع ربوبيت ذات اقدس احديت و آثار حيات و حركت و تكاپويی و رشد و كمال و بركت و هدايت و هماهنگی بر تمامی آن حاكم و غالب است و اراده ذات اقدس احديت است و در اين رابطه آنچه مهم است، حمد و ثنا و سپاسگزاری ذات اقدس احديت و وصول به قلههای كبريايی و عظمت و اقتدار و فرمانروايی ذات اقدس خداوند متعال است.
اميد است ما قدرشناس مواهب و نعمات الهی باشيم و به صورت شايسته و حكيمانه و عزتمندانه از اين بركات و الطاف و عنايات بهرهبرداری كنيم تا موجب عزت و سربلندی و استقلال و خود اتكائی و حسنات دنيا و آخرت شود و اصل شكرگزاری و بهرهوری و استفاده بهينه از منابع حياتی كشور را قدر بشناسيم و رعايت كنيم و شاكر نعمتهای الهی باشيم تا موجب افزايش و بازدهی بيشتر شود و كفران نكنيم و از اتلاف منابع و هدر دادن نعمتهای الهی جداً پرهيز كنيم و از اسراف بر حذر باشيم و نعمتها را در راه طاعت و بندگی به كار گيريم و از طغيان و تجاوز از حدود الهی پرهيز كنيم تا خداوند از ما راضی و خشنود باشد و شكر نعمت، نعمتها را افزون كند.
البته تلاش و مجاهدت و برنامهريزی و تدبير حكيمانه و سازماندهی خردمندانه و بهرهوری شاكرانه موجب دوام فيض و تفضلات الهی و بركات رحمانی و نزولات آسمانی و خير دنيا و آخرت خواهد شد.
