تكافل عاملی در جهت رشد وحدت امت اسلامی
گروه اقتصاد: ضمانت در بيمه متعارف از سوی شركت لحاظ میشود، اما در امر تكافل افراد يا همان مشتركين تكافل يكديگر را ضمانت خواهند كرد، اين امر سبب خواهد شد تا روح احسان و وحدت در ميان امت اسلام عمق معرفتی بيشتری پيداكند.
تامين اجتماعی به عنوان يكی از اصول اساسی در اقتصاد اسلامی و حكومتداری، چه در متون دينی و چه در سيره عملی پيشوايان اسلام مورد توجه قرار گرفته است. اهميت اين موضوع به حدی است كه اميرالمومنين امام علی(ع) در توصيه به كارگزارن خود در امر بهبود وضعيت معيشت و همينطور ارتقای سطح رفاه امت اسلامی در مناطق مختلف تاكيد جدی داشتهاند و دريافت مالياتهای استانی و محاسبه بيتالمال را پس از رفع نياز نيازمندان و مستحقان در دستور كار قرار میدادند تا هر استان به نسبت نياز مستحقان و فقرای خود امكان برداشت و استفاده از بيتالمال در جهت برقراری عدالت اقتصادی را داشته باشد.
تأمين اجتماعی صدر اسلام كه در قالب تامين معيشت جامعه مدنظر قرار میگرفت، در دنيای امروز به صورت «بيمه» نمود پيدا كرده است و همه ابعاد زندگی انسانی را تحت پوشش قرار داده است. روند رشد بيمه و عدم نسخ آن به اين سبب است كه امر تامين اجتماعی ارتباط مستقيم با حيات انسانی دارد. اهميت اين موضوع زمانی مشخص خواهد شد كه به مفهوم امنيت در تاثير بيمه در آن توجه كرد.
نقطه مقابل امنيت را میتوان به نوعی نياز به آرامش دانست و اين نياز در دو مفهوم نيازهای روحی و جسمی تحت بررسی قرار میگيرد. نيازهای مادی يا جسمی را میتوان در بحث خوراك، پوشاك، بهداشت، مسكن و برخی از اين قبيل موارد مورد بررسی قرارداد و نيازهای روحی يا معنوی در چارچوب آرامش روانی، ثبات و نظم در زندگی قرار میگيرد. بر همين اساس لزوم توجه به بيمه به عنوان يك مامن و ضامن امنيت در حفظ مسئله رفاه كه در دو بعد نيازهای مادی و معنوی تحت بررسی است بيش از پيش احساس میشود.
مسئله بيمه چنانچه عنوان شد از ديرباز در متون اسلامی علیالخصوص در سيره عملی علوی وجود داشت. امروزه نيز اين مفهوم فقهی اقتصادی با نام تكافل در عرصه تامين اجتماعی جوامع اسلامی شناخته میشود. تكافل به عنوان طرحی بر مبنای برادری، وحدت و همكاری دو جانبه تعريف میشود، به صورتی كه كمكهای مالی دو جانبه بين اعضاء در صورت نياز هر يك از اعضاء و توافق سايرين فراهم میشود. تكافل از ريشه كفال و به معنای رسيدگی كردن يا برآورده كردن نياز شخص است. نكته قابل توجه در تكافل يا همان بيمه اسلامی توجه به بنيانهای انسان دوستانه آن است كه پايه و اساس تكافل را بر اساس عهد اخوت معرفی میكند.
در رابطه با نهادهای تكافل در جامعه اسلامی میتوان گفت كه اين شركتها با همان اهداف شركت بيمه يعنی به منظور پوشش خسارات و خطرهای احتمالی در آينده طراحی شده است كه علاوه بر رسيدن به چنين هدفی، تكافل شوندگان را در سود حاصل از فعاليتها و سرمايه گذاریهای سودآور شريك میكند. به نظر میرسد تكافل علاوه بر اينكه اهداف شركتهای بيمه را تامين میكند با توجه به بهره مندی تكافل شوندگان در مازاد حاصله، با مبانی اسلام و عدالت سازگارتر باشد. تشريح تفاوت ميان تكافل و صنعت بيمه متعارف به نحو مطلوبی پاسخگوی اين ادعا خواهدبود.
تفاوتهای اساسی بين تكافل و بيمه غيراسلامی را میتوان در روندهای سرمايهگذاری، تقسيم مفاد و خسارات، غرامتها و ضمانات، پرداخت مصارف و كارمزدهای كاری و اداری آن، حكم شرعی، نوعيت قراردادهايی كه در آنها استفاده میشوند و مسئوليت تصدیها يا شركتهای ارائه كننده بيمه اسلامی و غير اسلامی بررسی كرد.
به طور مثال، در امر سرمايهگذاری بيمههای متعارف بر پايه سود محوری بنا شده و احكام فقهی در آن به چشم نمیخورد، اما بنيان تكافل علاوه بر اينكه بر سود استوار نيست، با احكام فقهی نيز تطابق و سازگاری دارد، چرا كه ماهيت دينی خود را حفظ كردهاست. نكته بعدی اينكه ضمانت در بيمه متعارف از سوی شركت لحاظ میشود، اما در امر تكافل، افراد يا همان مشتركين تكافل يكديگر را ضمانت خواهند كرد و اين امر سبب خواهد شد تا روح احسان و وحدت در ميان امت اسلام عمق معرفتی بيشتری پيداكند.
رضا عدالتیپور
تأمين اجتماعی صدر اسلام كه در قالب تامين معيشت جامعه مدنظر قرار میگرفت، در دنيای امروز به صورت «بيمه» نمود پيدا كرده است و همه ابعاد زندگی انسانی را تحت پوشش قرار داده است. روند رشد بيمه و عدم نسخ آن به اين سبب است كه امر تامين اجتماعی ارتباط مستقيم با حيات انسانی دارد. اهميت اين موضوع زمانی مشخص خواهد شد كه به مفهوم امنيت در تاثير بيمه در آن توجه كرد.
نقطه مقابل امنيت را میتوان به نوعی نياز به آرامش دانست و اين نياز در دو مفهوم نيازهای روحی و جسمی تحت بررسی قرار میگيرد. نيازهای مادی يا جسمی را میتوان در بحث خوراك، پوشاك، بهداشت، مسكن و برخی از اين قبيل موارد مورد بررسی قرارداد و نيازهای روحی يا معنوی در چارچوب آرامش روانی، ثبات و نظم در زندگی قرار میگيرد. بر همين اساس لزوم توجه به بيمه به عنوان يك مامن و ضامن امنيت در حفظ مسئله رفاه كه در دو بعد نيازهای مادی و معنوی تحت بررسی است بيش از پيش احساس میشود.
مسئله بيمه چنانچه عنوان شد از ديرباز در متون اسلامی علیالخصوص در سيره عملی علوی وجود داشت. امروزه نيز اين مفهوم فقهی اقتصادی با نام تكافل در عرصه تامين اجتماعی جوامع اسلامی شناخته میشود. تكافل به عنوان طرحی بر مبنای برادری، وحدت و همكاری دو جانبه تعريف میشود، به صورتی كه كمكهای مالی دو جانبه بين اعضاء در صورت نياز هر يك از اعضاء و توافق سايرين فراهم میشود. تكافل از ريشه كفال و به معنای رسيدگی كردن يا برآورده كردن نياز شخص است. نكته قابل توجه در تكافل يا همان بيمه اسلامی توجه به بنيانهای انسان دوستانه آن است كه پايه و اساس تكافل را بر اساس عهد اخوت معرفی میكند.
در رابطه با نهادهای تكافل در جامعه اسلامی میتوان گفت كه اين شركتها با همان اهداف شركت بيمه يعنی به منظور پوشش خسارات و خطرهای احتمالی در آينده طراحی شده است كه علاوه بر رسيدن به چنين هدفی، تكافل شوندگان را در سود حاصل از فعاليتها و سرمايه گذاریهای سودآور شريك میكند. به نظر میرسد تكافل علاوه بر اينكه اهداف شركتهای بيمه را تامين میكند با توجه به بهره مندی تكافل شوندگان در مازاد حاصله، با مبانی اسلام و عدالت سازگارتر باشد. تشريح تفاوت ميان تكافل و صنعت بيمه متعارف به نحو مطلوبی پاسخگوی اين ادعا خواهدبود.
تفاوتهای اساسی بين تكافل و بيمه غيراسلامی را میتوان در روندهای سرمايهگذاری، تقسيم مفاد و خسارات، غرامتها و ضمانات، پرداخت مصارف و كارمزدهای كاری و اداری آن، حكم شرعی، نوعيت قراردادهايی كه در آنها استفاده میشوند و مسئوليت تصدیها يا شركتهای ارائه كننده بيمه اسلامی و غير اسلامی بررسی كرد.
به طور مثال، در امر سرمايهگذاری بيمههای متعارف بر پايه سود محوری بنا شده و احكام فقهی در آن به چشم نمیخورد، اما بنيان تكافل علاوه بر اينكه بر سود استوار نيست، با احكام فقهی نيز تطابق و سازگاری دارد، چرا كه ماهيت دينی خود را حفظ كردهاست. نكته بعدی اينكه ضمانت در بيمه متعارف از سوی شركت لحاظ میشود، اما در امر تكافل، افراد يا همان مشتركين تكافل يكديگر را ضمانت خواهند كرد و اين امر سبب خواهد شد تا روح احسان و وحدت در ميان امت اسلام عمق معرفتی بيشتری پيداكند.
رضا عدالتیپور
