مساجد مهمترين بناهای معماری ايران پس از اسلام هستند كه شاخصترين و پيشرفتهترين بناهای هر دوره معماری ايران پس از ورود اسلام را ميتوان در مساجد پيدا كرد.
اهميت مسجد در ايران نشانهای از پذيرش و اقبال مردم ايران نسبت به دين اسلام است زيرا در دورافتادهترين نقاط ايران نيز مساجد مهمترين بناهای بافت اطراف خود بودهاند كه با هزينه مردم بنا ميشدند.
در دوران صدر اسلام مسجد محيطى بىآلايش و نوع معمارى آن ساده و نزديك به روح سادگى اسلام بود اما به تدريج اين سادگى جاى خود را به تجمل داد و نوع معمارى نيز تغيير كرد.
بهرام توتونچی، معاون ادارهكل ميراث فرهنگی، صنايعدستی و گردشگری استان همدان در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه همدان، گفت: شكلگيری مساجد از قرون سوم و چهارم و پس از ورود اسلام بر پايه تمركز در بخشی از محلات و بر پايه خدماتدهی به مردم در شكلگيری بافت شهری به عنوان يكی از اساسیترين و كليدیترين مسئله بافت شهری به آن توجه شد.
وی افزود: در گذشته مسجد و حمام با عنوان قطبهای اوليه در تشكيل مراكز محلات در كنار هم ساخته شدند و علت اين قرابت در نظر گرفتن تطهير روحانی و تطهير جسمانی بوده است.
توتونچی ادامه داد: در شهر همدان نيز همانند برخی از شهرها تعداد مراكز تمركز محلاتی به صورت انگشتشمار باقی مانده است زيرا به دلايلی همچون تعريض خيابانها و ساخت ساختمانهای جديد بخشی از بافت سنتی و اصلی شهر دستخوش تغييرات شده است.
وی اظهار كرد: نمونهای از تغييرات زندگی امروزی بر مراكز محلات، محله امامزاده يحيی(ع) است و با وجودی كه مسجد امامزاده يحيی(ع) در قسمت پشت اين بقعه همچنان پابرجاست ولی مساحت بسياری از اين بقعه به دليل تعريض بلوار مدنی از بين رفته است و يا مسجد حاج احمد در خيابان شريعتی نيز دچار اين دگرگونی شده است.
وی تصريح كرد: مساجد شهر همدان به نوبه خود يكی از الگوهای منحصر به فرد در كشور بوده است كه بدون وجود گلدسته، منبر و حياطهای بزرگ و فقط با وجود شبستانهای زيبا و بدون تشريفات محلی برای اقامه نماز و جمع شدن مردم در كنار هم ايجاد شده است كه اين مساجد از دو ستونی تا هشت ستونی جلوههايی از وحدت، همبستگی، ذوق و هنر مردم هگمتانه را به رخ میكشيدند.
معاون ادارهكل ميراث فرهنگی استان اظهار كرد: مساجد از قديمالايام علاوه بر جنبه فرهنگی، دينی و اسلامی و اقامه نماز مكانی برای دلجويی مردم از حال و روز يكديگر و به نوعی صله رحم بوده است، برخلاف امروز كه با رواج فرهنگ آپارتمان نشينی همسايهها كمتر از حال و روز يكديگر با خبر میشوند مساجد فاصله بين انسانها را كم میكرده است.
وی افزود: قدمت بيشترين مساجد در شهر به دوره زنديه و صفويه باز میگردد كه شرايطی همچون اقليم استان كه دارای آب و هوايی سرد است همچنين حملات بسياری از دشمنان از جمله افاغنه و مغول باعث تغيير ساختار معماری آنها شده است.
توتونچی به برخی از مساجد مطرح همدان اشاره و اضافه كرد: مسجد حاج كربلايی علی معروف به (كلبعلی) در جبهه غربی ميدان امامزاده عبدالله(ع) يكی از قديمیترين مساجد همدان بوده كه در كنار آن نيز حمامی وجود داشته است كه قدمت آن به دوره قاجاريه و قبل از قاجار باز میگردد.
وی در ادامه بيان كرد: مسجد ميرزاتقی از ديگر قديمیترين آثار استان است كه در مجاورت خيابان تختی وجود دارد اين مسجد دارای سنگ محرابی يك تكه است كه قدمت آن به دوره سلجوقی میرسد، همچنين مسجد نظر بيگ كه از بزرگترين مساجد شهر محسوب میشود، در مدخل محله قديمی جولان قرار دارد كه توسط نظر بيگ از متملكان به نام زمان خويش ساخته شد و پس از فوت وی و بنا بر وصيتش در يكی از شبستانهای مسجد به خاك سپرده میشود.
معاون اداره كل ميراث فرهنگی استان خاطرنشان كرد: در دوره كوروش بخشی از افراد قوم بنیاسرائيل كه در بابل مورد قتل عام قرار گرفتند آزاد شدند و برخی از آنها به همراه پيامبران خود به ايران آمدند و در شهرهای ايران ساكن شدند و برای نمونه برخی از آنها نيز در استان ما سكنی گزيدند كه مسجد پيغمبر به عنوان يكی از ارامگاههای پيامبر يهودی با نام(يوش بن نوح) آرامگاه يكی از اين پيامبران است.
وی اظهار كرد: سه مركز مهم محلات كه در گذشته در شهر همدان بوده است و اكنون نيز همچنان پابرجاست محله حاجی، محله كبابيان و محله قلعه است كه به غير از محله كبابيان مساجد در كنار حمامها همچنان باقی مانده است و با تغيير كاربری به موزه تبديل شدهاند.
توتونچی يادآور شد: در برخی از محلات مانند محله آقاجانی بيگ علاوه بر مسجد و حمام سقاخانههايی نيز برای شرب رهگذران وجود داشته است.
مرتضی نظری افلاك، مسئول روابط عمومی اداره اواقاف و امور خيريه استان همدان نيز در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه همدان گفت: در استان همدان بيش از دو هزار مسجد و حسينيه وجود دارد كه از اين تعداد 1861 مسجد و 139 حسينيه از جانب مردم وقف اين مكان مذهبی شده است.
وی افزود: در شهر همدان نيز 550 مسجد و حسينيه شهری و روستايی وجود دارد كه تنها 485 مورد از آن مسجد و بقيه حسينيه هستند.
نظری افلاك ادامه داد: مساجدی كه دارای رقبه هستند برای خود درآمدزايی میكنند و آنهايی از اين امكان برخوردار نيستند توسط هدايای مردمی و كمكهای هيئت امنا اداره میشوند.
وی اظهار كرد: در سال 91 مبلغ 81 ميليون تومان برای مساجد و 200 ميليون تومان برای حسينيهها اعتبار تخصيص داده شده بود ولی در سال 92 اعتباری اختصاص داده نشده بود.
هادی فيض منش معاون فرهنگی اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی همدان نيز درباره فعاليتهای فرهنگی مساجد به خبرنگار ايكنا گفت: 449 كانون فرهنگی ـ هنری در مساجد استان وجود دارد كه به ارائه فعاليتهايی قرآنی، پژوهشی، فرهنگی، هنری و كتابخانهای مشغول هستند.
وی ادامه داد: در حال حاضر 61757 نفر در كانونهای فرهنگی ـ هنری مساجد استان عضو هستند كه اين تعداد از افراد علاوه بر اقامه نماز در مساجد از كلاسها و دورههايی كه كانونها برگزار میشود، استفاده میكنند.