ثبتهايی از جنس معنويت/ آيينهايی كه بدون حفاظت خواهند مُرد
گروه اجتماعی: فرهنگ غنی ايرانی به حدی با فرهنگ اصيل اسلامی گره خورده كه نمیتوان بين آنها تفكيك قائل شد، ثبت جهانی و معنوی آثار فرهنگی ايران راهی است برای حفاظت از غنیترين ميراثهای گذشتگان، اقدامی كه به شدت نيازمند كار فرهنگی و حفاظتی است.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) كنوانسيون ميراث جهانی، كنوانسيونی است با گسترده دربرگيری ۱۸۰ كشور دنيا كه بر اساس آن تاكنون نزديك به ۸۰۰ محوطه فرهنگی و طبيعی در فهرست ميراث جهانی يونسكو به ثبت رسيده است.
عهدنامهای بينالمللی مصوب تاريخ ۱۶ نوامبر ۱۹۷۲ ميلادی با موضوع حفظ آثار تاريخی، طبيعی و فرهنگی بشر كه اهميت جهانی دارند و متعلق به تمام انسانهای زمين، فارغ از نژاد، مذهب و مليت خاص، است. برپايه اين كنوانسيون، كشورهای عضو يونسكو میتوانند آثار تاريخی، طبيعی و فرهنگی كشور خود را نامزد ثبت بهعنوان ميراث جهانی كنند. حفاظت از اين آثار پس از ثبت در عين باقی ماندن در حيطه حاكميت كشور مربوطه، به عهده تمام كشورهای عضو است.
كنوانسيونی كه ايران نيز به آن پيوست و به سال 1309 هجری شمسی مصوب مجلس شورا (آن زمان)، دولت ايران موظف شد تا فهرستی از بناهای تاريخی كشور را استخراج كند. پس از تصويب اين قانون در مجلس، يك سال بعد يعنی در سال 1310 هجری شمسی اولين ثبت ملی ما با ثبت ملی تپه «سليمان تپه» در استان ايلام محقق شد.
چغازنبيل، تخت جمشيد، ميدان نقش جهان، باغ ايرانی (شامل باغهای ايرانی پاسارگاد، ارم، چهلستون، فين، عباسآباد، شازده، دولتآباد، پهلوانپور، اكبريه) و در سال جاری سنگ بنای كاخ گلستان از جمله ثبتهای جهانی ايران است، البته مكانهايی مانند، نقش رستم، نقش رجب، هگمتانه، مسجد كبود و ... نيز برای ثبت در ميراث جهانی يونسكو پيشنهاد شدهاند.
اما پس از تصويب و اجرای اين عهدنامه، يونسكو به اين نتيجه رسيد كه بخش قابل توجهی از ميراث ملی و جهانی ناملموس است، و لازم است مصوبه و قانونی برای حفاظت از ميراث ناملموس جهانی نيز تصويب شود، بر همين اساس به سال 2003 (1382شمسی) كنوانسيون پاسداری از ميراث ناملموس كه در ايران به عنوان ميراث معنوی شناخته میشود، در يونسكو تصويب و به تمام كشورهای عضو ارائه شد.
ميراث ناملموس در دنيا به كليه مواردی كه دارای عينيت و نمود بصری نيستند اما جزء فرهنگ محسوب میشوند، اطلاق میشود و شامل گروه پنجگانه: فرهنگهای شفاهی، آداب و رسوم، جشنوارهها، هر گونه روش، فن و تكنيك و توليد آثار صنايع دستی و هنرهای اجرايی است.
ايران سه سال بعد از تصويب جهانی به اين كنوانسيون پيوست و در همان سال، اولين ثبت ميراث ناملموس خود را به عنوان «نوروز» ثبت معنوی كرد. (نوروز همينك به ثبت جهانی رسيده است).
و اينك بيش از ۴۵۰ اثر معنوی در جهان ثبت جهانی شده است كه سهم ايران طی شش سال تلاش 13 اثر است، مراسم قالیشويی مشهد اردهال كاشان، نوروز، آئينهای پهلوانی، تعزيه، روش سنتی قاليبافی در كاشان، موسيقی بخشیهای خراسان، فناوری ساخت لنج در جنوب ايران، نقالی و ... از جمله اين آثار معنوی است.
ساسان قاسمی، مديركل دفتر ثبت آثار تاريخی و حفظ و احيای ميراث معنوی و طبيعی، در گفتوگو با ايكنا در همين خصوص عنوان كرد: فرهنگ ايرانی سالهاست كه با فرهنگ اسلامی عجين شده و تاكنون چنين تفكيكی صورت نگرفته است.
مدير موزه هنرهای سنتی افزود: برخی از آيينهای ما هم آيين ملی است و هم آيين مذهبی و شما نمیتوانيد مثلاً آيين تعزيه را صرفاً ملی و يا صرفاً مذهبی بدانيد، همچنان كه آيين نقالی هم در مورد داستانهای شاهنامه و هم در مورد عاشورا برگزار میشود همان گونه كه فرهنگ ما با اسلام عجين شده در خرده فرهنگها نيز همين قرابت وجود دارد و نمیتوان تفكيك كرد.
اما طی دو سال اخير اين بخش از ميراث ناملموس و معنوی كشور به شدت مورد توجه قرار گرفت و ثبت معنوی شده است از جمله: ثبت ملی 140 پرونده آيينهای عاشورايی، ثبت ملی مكانرخدادهای انقلاب اسلامی، ثبت ملی مراسم ارتحال حضرت امام خمينی(ره)، ثبت ملی آئين سفره افطار ايرانی، ثبت ملی آئين عمامه گذاری طلاب علوم دينی و هم چنين شيوههای تدريس دروس حوزوی و ... .
پروندههايی ثبتی كه بر اساس قول مسئولان پيشين قرار نيست صرفاً يك شماره ثبتی باشند بلكه ميراث فرهنگی بر اساس قانون موظف به حمايت و حفاظت از اين ميراث است، ميراثی كه به شدت در معرض تحديد قرار داشته در برخی از مناطق رو به اضمحلال است.
شايد برای همه عجيب به نظر برسد اما بسياری از آئينها عاشورايی اگر به سرعت ثبت ملی نشود، حتی اين فرصت وجود ندارد كه سال بعد به ثبت آنها اقدام كرد، چرا كه بسياری از اين آئينهای ناب در روستاها انجام میشود و با خالی از سكنه شدن اين روستاها، آئينها نيز به فراموشی سپرده خواهد شد.
و اكنون محمد علی نجفی، معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان ميراث فرهنگی، صنايع دستی و گردشگری در اولين حضور خود در اين سازمان از رويكرد فرهنگی اين سازمان سخن گفته و وعده داده است كه عقبه اجتماعی خيلی فراتر از صرف وجود سازمانهای مردم نهاد(NGO) برای اين سازمان ايجاد كند.
واقعيت اين است كه ايران به عنوان كشوری اسلامی، اگر بتواند هر يك از آثار خود را به ثبت جهانی(در بخش ملموس يا ناملموس) برساند، در حقيقت توانسته است فرهنگ كشوری اسلامی را برجسته و معرفی كند.
مسعود علويان صدر، معاون سابق ميراث فرهنگی سازمان ميراث فرهنگی، گردشگری و صنايع دستی با تأكيد بر اينكه ثبتهای معنوی در كشور بايد در همه دولتها تداوم داشته باشد، تصريح كرد: ثبت آثار در فهرست آثار معنوی يك ديپلماسی فرهنگی است.
و اينك بايد منتظر ماند و ديد كه نگاه مسئولان جديد سازمان ميراث فرهنگی به ثبتهای جهانی و معنوی به ويژه در حوزه مباحث دينی چگونه است، به خصوص اينكه تلاش برای ثبت جهانی سفره افطار ايرانی، دورخيز طب سنتی ايران برای ثبت در ميراث معنوی جهان و بسياری از مباحث ديگر در سالهای گذشته آغاز شده و نيازمند توجه مسئولان كنونی سازمان ميراث فرهنگی برای ثبت در ميراث جهانی است.
به ويژه اينكه اگر اثری به عنوان اثر جهانی ثبت شود و از آنها مراقبت صورت نگيرد، يونسكو آن را از ميراث جهانی حذف خواهد كرد.
عهدنامهای بينالمللی مصوب تاريخ ۱۶ نوامبر ۱۹۷۲ ميلادی با موضوع حفظ آثار تاريخی، طبيعی و فرهنگی بشر كه اهميت جهانی دارند و متعلق به تمام انسانهای زمين، فارغ از نژاد، مذهب و مليت خاص، است. برپايه اين كنوانسيون، كشورهای عضو يونسكو میتوانند آثار تاريخی، طبيعی و فرهنگی كشور خود را نامزد ثبت بهعنوان ميراث جهانی كنند. حفاظت از اين آثار پس از ثبت در عين باقی ماندن در حيطه حاكميت كشور مربوطه، به عهده تمام كشورهای عضو است.
كنوانسيونی كه ايران نيز به آن پيوست و به سال 1309 هجری شمسی مصوب مجلس شورا (آن زمان)، دولت ايران موظف شد تا فهرستی از بناهای تاريخی كشور را استخراج كند. پس از تصويب اين قانون در مجلس، يك سال بعد يعنی در سال 1310 هجری شمسی اولين ثبت ملی ما با ثبت ملی تپه «سليمان تپه» در استان ايلام محقق شد.
چغازنبيل، تخت جمشيد، ميدان نقش جهان، باغ ايرانی (شامل باغهای ايرانی پاسارگاد، ارم، چهلستون، فين، عباسآباد، شازده، دولتآباد، پهلوانپور، اكبريه) و در سال جاری سنگ بنای كاخ گلستان از جمله ثبتهای جهانی ايران است، البته مكانهايی مانند، نقش رستم، نقش رجب، هگمتانه، مسجد كبود و ... نيز برای ثبت در ميراث جهانی يونسكو پيشنهاد شدهاند.
اما پس از تصويب و اجرای اين عهدنامه، يونسكو به اين نتيجه رسيد كه بخش قابل توجهی از ميراث ملی و جهانی ناملموس است، و لازم است مصوبه و قانونی برای حفاظت از ميراث ناملموس جهانی نيز تصويب شود، بر همين اساس به سال 2003 (1382شمسی) كنوانسيون پاسداری از ميراث ناملموس كه در ايران به عنوان ميراث معنوی شناخته میشود، در يونسكو تصويب و به تمام كشورهای عضو ارائه شد.
ميراث ناملموس در دنيا به كليه مواردی كه دارای عينيت و نمود بصری نيستند اما جزء فرهنگ محسوب میشوند، اطلاق میشود و شامل گروه پنجگانه: فرهنگهای شفاهی، آداب و رسوم، جشنوارهها، هر گونه روش، فن و تكنيك و توليد آثار صنايع دستی و هنرهای اجرايی است.
ايران سه سال بعد از تصويب جهانی به اين كنوانسيون پيوست و در همان سال، اولين ثبت ميراث ناملموس خود را به عنوان «نوروز» ثبت معنوی كرد. (نوروز همينك به ثبت جهانی رسيده است).
و اينك بيش از ۴۵۰ اثر معنوی در جهان ثبت جهانی شده است كه سهم ايران طی شش سال تلاش 13 اثر است، مراسم قالیشويی مشهد اردهال كاشان، نوروز، آئينهای پهلوانی، تعزيه، روش سنتی قاليبافی در كاشان، موسيقی بخشیهای خراسان، فناوری ساخت لنج در جنوب ايران، نقالی و ... از جمله اين آثار معنوی است.
ساسان قاسمی، مديركل دفتر ثبت آثار تاريخی و حفظ و احيای ميراث معنوی و طبيعی، در گفتوگو با ايكنا در همين خصوص عنوان كرد: فرهنگ ايرانی سالهاست كه با فرهنگ اسلامی عجين شده و تاكنون چنين تفكيكی صورت نگرفته است.
مدير موزه هنرهای سنتی افزود: برخی از آيينهای ما هم آيين ملی است و هم آيين مذهبی و شما نمیتوانيد مثلاً آيين تعزيه را صرفاً ملی و يا صرفاً مذهبی بدانيد، همچنان كه آيين نقالی هم در مورد داستانهای شاهنامه و هم در مورد عاشورا برگزار میشود همان گونه كه فرهنگ ما با اسلام عجين شده در خرده فرهنگها نيز همين قرابت وجود دارد و نمیتوان تفكيك كرد.
اما طی دو سال اخير اين بخش از ميراث ناملموس و معنوی كشور به شدت مورد توجه قرار گرفت و ثبت معنوی شده است از جمله: ثبت ملی 140 پرونده آيينهای عاشورايی، ثبت ملی مكانرخدادهای انقلاب اسلامی، ثبت ملی مراسم ارتحال حضرت امام خمينی(ره)، ثبت ملی آئين سفره افطار ايرانی، ثبت ملی آئين عمامه گذاری طلاب علوم دينی و هم چنين شيوههای تدريس دروس حوزوی و ... .
پروندههايی ثبتی كه بر اساس قول مسئولان پيشين قرار نيست صرفاً يك شماره ثبتی باشند بلكه ميراث فرهنگی بر اساس قانون موظف به حمايت و حفاظت از اين ميراث است، ميراثی كه به شدت در معرض تحديد قرار داشته در برخی از مناطق رو به اضمحلال است.
شايد برای همه عجيب به نظر برسد اما بسياری از آئينها عاشورايی اگر به سرعت ثبت ملی نشود، حتی اين فرصت وجود ندارد كه سال بعد به ثبت آنها اقدام كرد، چرا كه بسياری از اين آئينهای ناب در روستاها انجام میشود و با خالی از سكنه شدن اين روستاها، آئينها نيز به فراموشی سپرده خواهد شد.
و اكنون محمد علی نجفی، معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان ميراث فرهنگی، صنايع دستی و گردشگری در اولين حضور خود در اين سازمان از رويكرد فرهنگی اين سازمان سخن گفته و وعده داده است كه عقبه اجتماعی خيلی فراتر از صرف وجود سازمانهای مردم نهاد(NGO) برای اين سازمان ايجاد كند.
واقعيت اين است كه ايران به عنوان كشوری اسلامی، اگر بتواند هر يك از آثار خود را به ثبت جهانی(در بخش ملموس يا ناملموس) برساند، در حقيقت توانسته است فرهنگ كشوری اسلامی را برجسته و معرفی كند.
مسعود علويان صدر، معاون سابق ميراث فرهنگی سازمان ميراث فرهنگی، گردشگری و صنايع دستی با تأكيد بر اينكه ثبتهای معنوی در كشور بايد در همه دولتها تداوم داشته باشد، تصريح كرد: ثبت آثار در فهرست آثار معنوی يك ديپلماسی فرهنگی است.
و اينك بايد منتظر ماند و ديد كه نگاه مسئولان جديد سازمان ميراث فرهنگی به ثبتهای جهانی و معنوی به ويژه در حوزه مباحث دينی چگونه است، به خصوص اينكه تلاش برای ثبت جهانی سفره افطار ايرانی، دورخيز طب سنتی ايران برای ثبت در ميراث معنوی جهان و بسياری از مباحث ديگر در سالهای گذشته آغاز شده و نيازمند توجه مسئولان كنونی سازمان ميراث فرهنگی برای ثبت در ميراث جهانی است.
به ويژه اينكه اگر اثری به عنوان اثر جهانی ثبت شود و از آنها مراقبت صورت نگيرد، يونسكو آن را از ميراث جهانی حذف خواهد كرد.
