نورانیت دل و دوری از شیطان از فواید معنوی کم‌خوری است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، خوردن و آشامیدن، نیاز اصلی انسان برای زنده ماندن و ادامه حیات است. انسان‌ها به‌طور معمول و بی هیچ‌گونه آموزش و تعلیمی، این عمل را انجام می‌دهند اما در تعالیم انبیای الهی همین عمل کاملاً مادی، جهت و انگیزه معنوی می‌یابد و رشد و تکامل انسان را تسریع می‎بخشد.

غذا یکی از مهم‌ترین و حیاتی‌ترین نیازهای زندگی انسان است، در تمامی ادیان الهی به تغذیه توجه شده است، اما به جرأت می‌توان گفت در هیچ دینی به اندازه اسلام به تغذیه و چگونگی آن توجه نشده است؛ بیشتر از 250 آیه در قرآن روش‌ها و مسائل مختلف در ارتباط با نوع تغذیه را مورد بررسی قرار داده است.

اسلام به تأثیر غذا در جسم و روح انسان توجه کافی نشان داده و سلامت هر دو را در بهره‌مندی از تغذیه مناسب عنوان کرده است و از سویی در روایات دینی بر این مسئله تأکید شده که نوع غذا می‌تواند به خودی خود بر ویژگی‌های رفتاری و خلق و خوی انسان تأثیر بسزایی داشته باشد.
انسان با تغذیه مناسب می‌تواند خلقیات و روحیات مطلوبی داشته باشد و برعکس تغذیه ناسالم رفتارهای نامطلوبی به‌دنبال خود دارد؛ بنابراین اسلام ما را با چگونه خوردن آشنا می‌کند، به ما می‌آموزد چه مقدار باید خورد، چه زمان باید خورد و چه غذایی را باید مصرف کرد؟.

پرخوری از نظر احادیث به‌شدت نکوهیده شده است

امام علی(ع) دراین‌باره می‌فرمایند: «عادت به پرخوری انواع دردها را به همراه دارد»،  پرخوری از سلامتی کاسته، بدن را بدبو و زمینه انواع بیماری‌های جسمی و روحی را فراهم می‌کند، پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «هیچ ظرفی را فرزند آدم پر نکرد که بدتر از ظرف شکم باشد، در حالی که برای ادامه زندگی او چند لقمه کافی است».

در حدیث دیگری می‌فرمایند: «آنکه غذا کم بخورد معده‌اش سالم می‌ماند و صفا می‌یابد و هر که پرخوری کند، معده‌اش بیمار و قلبش سخت می‌شود»، در روایتی دیگر نیز فرموده‌اند «پرخوری و تیزهوشی با هم جمع نمی‌شوند».

نخستین رهنمود اسلام این است آن‌چه انسان می‌خورد باید از راه مشروع تهیه شده و حلال باشد، تدبر در این‌که خوراکی‌ها، چگونه در نظام هستی پدید آمده‌اند و این‌که در آغاز غذا خوردن دست‌ها شسته شده و غذا را با یاد و نام خالق نعمات آغاز کنند و با سبک‌ترین غذاها شروع کرده و پیش از سیر شدن کامل و در حالی‌که مقداری از اشتها باقی است کنار بکشند و بر رعایت حقوق دیگران در آن‌چه بر سر سفره قرار دارد اشاره شده است.

اسلام به این مسئله توجه نشان داده که در نظام آفرینش، خوردن ابزاری برای زندگی است، نه زندگی ابزاری برای خوردن، بسیاری از مردم سلامت و شادابی زندگی خود را فدای شکم می‌کنند؛ از این رو توجه دین به این‌که چگونه و چه مقدار بخوریم و گرفتار انواع بیماری‌ها نشویم، بسیار مهم است.

در قرآن کریم در آیه 24 سوره مبارکه عبس آمده است: «فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ؛ آدمی به قوت و غذای خود مانند چشم خود بنگرد» همچنین در آیه 172 سوره مبارکه بقره آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُلُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَاشْکُرُواْ لِلّهِ إِن کُنتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ؛ ای اهل ایمان، روزی حلال و پاکیزه‌ای که ما نصیب شما کرده‌ایم بخورید و شکر خدا را به جا آورید».

بهترین غذاها، غذایی‌است که از دست‌رنج تهیه شود

بهترین غذاها از نظر روایات اسلامی غذایی است که از دست‌رنج فرد تهیه شده و خانواده آن را دوست داشته باشد، در خوردن غذا اعتدال را باید رعایت کرد، قرآن کریم در این زمینه در آیه 31 سوره مبارکه اعراف می‌گوید: «یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وکُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛ از نعمت‌های خدا بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست ندارد» زیرا پرخوری مکروه است و چه‌بسا زیاده روی در خوردن حرام نیز باشد، آن‌گاه که موجب رساندن ضرر به بدن شود.

با توجه به این‌که میزان نیاز افراد به غذا به اندام و مقدار فعالیت آن‌ها بستگی دارد، نمی‌توان برای همه افراد یک برنامه غذایی تعیین کرد، اما تعالیم اسلام برنامه غذایی مناسب برای همه طبقات مردم تعیین نموده است، به‌عنوان مثال پیامبر اکرم(ص) فرموده‌اند: «در حالی غذا بخور که اشتها داشته باشی و هنگامی دست از غذا بکش که هنوز اشتهایت باقی است» و در جایی دیگر امام على(ع) می‌فرماید «هرکه خوراکش زیاد باشد سلامتى‌اش کم مى‌شود و خرج زندگى را بر دوش خود سنگین مى‌کند».

در قرن گذشته به دارو و مسایل درمانی دارو اهمیت داده می‌شد، اما در قرن حاضر پزشکان سعی دارند با مکمل‌های غذایی دارو را کم کرده و غذای مناسب را به‌عنوان بهترین گزینه برای پیشگیری از انواع بیماری‌ها به مردم بشناسانند.

در روایات گوناگون برخی خوردن صبحانه و شام،  و برخی صبحانه و ناهار را جایز دانسته‌اند، اما آن‌چه این میان مهم است کم‌خوری است، توصیه‌ای که اسلام و پیامبراکرم(ص) و ائمه(ع) بارها بدان اشاره کرده‌اند و اینک در علم روز دنیا به آن توجه شده است، تعدد غذاها و کم‌حجم بودن آنها بسیار مورد اهمیت قرار گرفته است که کم کردن حجم غذا و تعدد آن می‌تواند نقش مفیدی را در سلامت جسم ایفا کند.

فواید ظاهری کم‌خوری

خوردن غذا دارای فواید ظاهری و باطنی است که در این رابطه در روایتی از پیامبر خدا(ص) نقل شده است که فرموده‌اند «ما در همه داروها کم‌خوری است»، همچنین از امیرالمؤمنین(ع) نیز روایت شده «هر کس در خوردن به کم بسنده کند، سلامتش بیشتر می‌شود و اندیشه‌اش سامان می‌یابد»، از دیگر فوائد ظاهری کم‌خوری، شادابی چهره است به‌طوری‌که در روایتی از حضرت عیسی(ع) نقل شده که خطاب به زنی فرمودند «هنگامی که غذا می‌خوری، از سیر شدن حذر کن زیرا اگرغذا بر سینه سنگینی کند و از اندازه فزون شود، طراوت چهره از میان می‌رود»، طول عمر یکی دیگر از فواید خوردن است چنانکه از لقمان نقل شده «اگر خوراک انسان اندک باشد عمرش طولانی می‌شود».

فایده‌های باطنی کم‌خوری

حجت‌الاسلام والمسلمین سیداحمد میرعمادی، نماینده ولی‌ فقیه در استان و امام جمعه خرم‌آباد در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا در این رابطه گفت: در احادیث پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) روایات بسیاری در مورد فواید معنوی کم‌خوری از جمله صفای اندیشه، نورانیت دل، رهایی از دام شیطان، بهره‌گیری از علم و حکمت و درک ملکوت هستی و استفاده بهتر از عبادات و در نهایت قرب و نزدیکی به خداوند متعال مطرح شده است.

وی افزود: در سیره نبوی، توجه به این نیاز انسان و جهت‌دهی معنوی به آن، به شکل بارزتری دیده می‌شود.رسول خدا(ص) در غذا هم‌چون بردگان می‌نشست و با دستان خود غذا می‌خورد و چون همواره به بهترین نحو دستان خود را تمیز و پاکیزه نگاه می‌داشت و همواره پیش از غذا آن‌ها را می‌شست و وضو می‌گرفت، تاکید می‌کرد که دست انسان پاک‌ترین ظرف غذا است.

حجت‌الاسلام میرعمادی اضافه کرد: نبی مکرم اسلام(ص) از پرخوری به‌شدت، منع و پرهیز می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که هیچ‌گاه در اثر زیاده‌روی در خوردن آروغ نزد.از هر غذایی که به ایشان هدیه می‌شد، می‌خورد، ولی از غذای صدقه‌ای هرگز نمی‌خورد.

وی افزود: پیامبر(ص) همچنین از خوردن غذای داغ پرهیز می‌کرد و صبر می‌کرد تا سرد شود و می‌فرمود «خداوند به ما آتش نمی‌خوراند، غذای داغ برکت ندارد؛ پس آن‌را سرد کنید» برای دوری از اسراف، غذا را ناتمام نمی‌گذاشت، بلکه تا آخر میل می‌کرد و در پایان باقی مانده‌های غذا را با انگشت پاک می‌کرد و می‌خورد و می‌فرمود «برکت غذای آخر ظرف بیشتر است» هیچ‌گاه از هیچ غذایی ایراد نمی‌گرفت، بلکه هر غذایی که برایش حاضر می‌کردند، تناول می‌کرد و می‌فرمود «مؤمن طبق میل خانواده‌اش غذا می‌خورد و منافق طبق میل خودش».

دوری از پرخوری

نماینده ولی‎‌ فقیه در لرستان گفت: انسان‌های معمولی که وابسته به لذت‌های دنیایی هستند و به معیارهای معنوی توجهی ندارند، در هنگام غذا خوردن هم ولع می‌ورزند و هم پرخوری می‌کنند اما انسان‌های وارسته، غذا و طعام را برای ادامه حیات می‌خواهند، نه حیات را برای خوردن و آشامیدن. از این جهت، جلوه دیگری از زهد را در مورد خوراکی‌ها در زندگی پیامبرخدا(ص) می‌بینیم.به فرموده امام صادق(ع) نزد پیامبر خدا(ص) هیچ چیز محبوب‌تر از این نبود که پیوسته گرسنه و خائف از خدا باشد.

وی ادامه داد: امام صادق(ع) وقتی سخن از گرسنگی کشیدن‌های پیامبر(ص) و نخوردن‌ها و اکتفا به نان جو کردن وی می‌گفت، افزود: نمی‌گویم که آن حضرت نداشت و نمی‌یافت که بخورد! چراکه او گاهی به یک نفر صد شتر جایزه می‌داد و اگر می‌خواست می‌خورد، جبرئیل سه بار کلیدهای گنجینه‌های زمین را برای او آورد و او را در پذیرفتن آن مخیر ساخت، بی‌آنکه از درجات اخروی حضرتش اندکی کاسته شود، اما باز هم آن حضرت، تواضع در پیشگاه خدا را ترجیح می‌داد.

مقید نبودن آن حضرت به نوع خاصی از غذا ـ جزء این قید و شرط که حلال باشد ـ نشانه دیگری از این وارستگی بود: «کان رسول‌الله یاکل کل الاصناف من الطعام»، هر غذایی که حاضر بود می‌خورد و هرچه را می‌یافت رد نمی‌کرد.

احترام به غذا

وی در رابطه با احترام گذاشتن به غذا در سیره نبوی اظهار کرد: پیامبر خدا(ص) غذا را به‌عنوان نعمت الهی، احترام می‌کرد و خداوند متعال را به سبب این نعمت‌ها سپاس می‌گفت.ایشان هرگز از غذایی بد نمی‌گفت، نعمت الهی را نیز، هرچند که کم و ناچیز بود، بزرگ می‌داشت.

تواضع در غذا خوردن

وی ادامه داد: تواضع رسول خدا(ص) در غذا خوردن را می‌توان در نوع غذا، جای غذا، کیفیت خوردن و افراد هم غذا و هم سفره او مشاهده کرد ایشان با مستمندان و بینوایان هم غذا می‌شد، حتی با دست خود به آنان غذا می‌داد.

حجت‌الاسلام میرعمادی گفت: نحوه نشستن او بر سر سفره نیز، متواضعانه بود.روی زمین می‌نشست، روی زمین غذا می‌خورد، مثل بندگان می‌نشست و همچون آنان غذا می‌خورد و می‌دانست که بنده است.
وی گفت: امام صادق(ع) مثل بندگان می‌نشست، دست چپ خود را بر زمین می‌نهاد، با سه انگشت غذا می‌خورد و می‌فرمود: پیامبرخدا این گونه غذا می‌خورد و مثل جباران و متکبران نبود که با دو انگشت غذا بخورد.

امام جمعه خرم‌آباد بیان کرد: از نشانه‌های دیگر تواضع او در برابر غذا و نعمت الهی آن بود که هرکس آن حضرت را به طعام دعوت می‌کرداجابت می‌نمود و فرقی میان برده و ازاد و فقیر و غنی نمی‌گذاشت، حتی اگر به تکه‌ای گوشت هم دعوتش می‌کردند، رد نمی‌کرد، هدیه این و آن‌را می‌پذیرفت، اگرچه یک جرعه شیر باشد، می‌گرفت و آن‌را می‌نوشید، ولی صدقه نمی‌خورد.

غذا خوردن با خانواده و میهمان

وی با اذعان به اینکه یکی از مکان‌های مؤثر برای آموزش و انتقال مفاهیم دینی، بر سر سفره و حضور در جمع است، افزود: پیامبر اکرم(ص) از غذاهای حلال، همراه خانواده و خدمت‌کار و هم‌زمان با آنان می‌خورد.اگر مسلمانانی هم به مهمانی دعوت شده بودند، همراه آنان، نشسته بر زمین و بر روی هرچه که دیگران تهیه کرده بودند، طعام می‌خوردند، مگر آن‌که مهمان داشته باشد که ترجیح می‌داد با مهمانش غذا بخورد.

نماینده ولی‎ فقیه در لرستان با بیان اینکه محبوب‌ترین غذا در نظر پیامبر(ص)، غذایی بود که شرکت کنندگان بیشتری بر سر سفره آن طعام باشند، گفت: آن حضرت، غذا خوردن به تنهایی را دوست نداشت و تنها نمی‌خورد. در سفره‌های جمعی، رسول خدا(ص) زودتر از همه دست به غذا می‎برد و دیرتر از همه دست از غذا می‌کشید تا دیگران بدون حجب و حیا و خجالت کشیدن ـ غذا بخورند و می‌فرمود هرکس از جلوی خودش غذا بخورند هرگاه با جمعی به یک مهمانی که دعوت شده بودند می‌رفتند، اگر کسی که دعوت نبوده همراه او و یارانش می‌شد، نزدیک خانه طرف که می‌رسیدند، می‌فرمود تو را که دعوت نکرده‌اند، همین‌جا بنشین تا برای تو هم از میزبان، اجاره بگیریم.

وی در پایان یادآور شد: هرگاه مهمان‌ به منزل وی می‌آمد، با مهمان غذا می‌خورد و از سفره دست، می‌کشید، تا آن‌که مهمان دست از طعام بکشد.رسول خدا(ص) همه نوع غذا می‌خورد و از کیفیت طبخ هم ایراد نمی‌گرفت و از آنچه خدا حلال کرده است با خانواده و خدمتکاران می‌خورد.