میرزا احمد نیریزی؛ کاتب بزرگ قرآن دوران صفویه/ احداث موزه میرزا در زادگاهش
گروه هنر: میرزا احمد یا میراحمد نیریزی از بزرگترین نسخنویسان و خوشنویسان معروف قرن دوازدهم هجری است که از او ۹۹ مجلد قرآن، ۷۷ مجلد صحیفه و بسیاری از ادعیه و مرقعات دیگر به خط او در موزههای بزرگ ایران و جهان برجای مانده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از فارس، میرزا احمد یا میراحمد نیریزی از بزرگترین نسخنویسان و خوشنویسان معروف قرن دوازدهم هجری (اواخر دوران صفویه) است که در نیریز فارس چشم به جهان گشود. نخستین اثر او کتابت صحیفه سجادیه است که در سال 1087 هجری قمری کتابت کرده است.
متأسفانه از زندگی نیریزی اطلاع چندانی در دست نیست و برای نخستین بار میرزا سنگلاخ در کتاب تذکرةالخطاطین زندگی نامهایی از او آورده که بیشتر ساخته و پرداخته اوست.
اقامت در اصفهان
گفته میشود که میرزا احمد نیریزیدر اصفهان اقامت گزید که آغاز اقامت او را در این شهر 1100 قمری نوشتهاند. از میان 38 نسخه دارای رقم احمد نیریزی با تاریخ 107 قمری به بعد، در 38 نسخه محل کتابت اصفهان ذکر شده است و وجود عبارت «عبدالداعی لا بود الدولة القاهرة الباهرة...» [همراه با نام یا بدون نام اصفهان] در پایان 16 نسخه نشان از کتابت آنها در شهر اصفهان دارد. این وضع توالی اقامت احمد را در اصفهان نشان میدهد و اگر گسیختگیهایی در روند پدیدآمدن آثار هنری وی مشاهده میشود بیشتر به سبب رویدادهای سیاسی و اجتماعی روزار اوست.
کاهش آثار بعد از سقوط شاه سلطان حسین صفوی
خلع شاه سلطان حسین صفوی به دنبال سقوط اصفهان توسط افغانها و پراکنده شدن درباریان که پشتیبان هنری و مشوقان وی در کار خوشنویسی بودند، ضربهای شدید برای نیریزی بوده چنان که از آن پس نوشتههای او کاهش یافته است و عبارت«... ابودالدولة القاهرة...» و عنوان دارالسلطنه را تنها 1146 قمری در آثار وی میبینیم.
در واپسین سال پادشاهی صفویان (1147 قمری) اثری از او در دست نیست و از سال 1148 قمری (آغاز پادشاهی نادرشاه) تنها دو قطعه خط از او بازمانده است که آنها نیز آخرین قطعات خط او است.
از 1149 قمری دو کتاب دعا 19 از احمد باقی است و از 1150 قمری هیچ اثری از او برجا نمانده است.. کتابت 4 نسخه را به واپسین سال زندگی هنری او یعنی 1151 قمری نسبت دادهاند؛ نخست عدةالداعی دوم نسخهایی از دعای صباح، سوم نسخهای شامل سور و ادعیه و چهارم یک نسخه دعا که به شماره 1308 در کتابخانه آستان قدس رضوی قرار دارد.
در کتاب تذکرةالخطاطین آمده است 21 که احمد نیریزی سفرهای متعددی به مدینه و مکه، عتبات و مشهد جهت زیارت چهارده معصوم (ع) کرده است.
اشاره به آثار
احمد نیریزی به بزرگترین خوشنویس خط نسخ شهرت دارد اما شکسته و نستعلیق را هم خوش مینوشته است و از او ۹۹ مجلد قرآن، ۷۷ مجلد صحیفه و بسیاری از ادعیه و مرقعات دیگر به خط او در موزههای بزرگ ایران و جهان بر جای مانده است.
از جمله آثار او میتوان به قرآن وزیری بزرگ (5/21*5/32 سانتیمتر)، با افتتاح مذهب، به قلم نسخ، شماره 1970 کتابخانه شماره 1 مجلس شورای اسلامی؛ قرآن وزیری بزرگ (20*8/32 سانتیمتر)، به خط نسخ، مذهب، شماره 1561 کتابخانه چستربیتی دوبلین؛ قرآن رحلی (22*35 سانتیمتر)، مذهب، تاریخ و رقم به قلم رقاع ممتاز شماره 8381 موزه ملی ایران؛ قرآن وزیری (5/14*5/23 سانتیمتر)، مذهب، جلد روغنی الحاقی کار عبدالوهاب مذهبباشی و این نسخه نفیس که به شماره 3943 به ثبت رسیده و به کتابخانه مجلس شورای ملی تعلق داشته در سال 1332 به ملک مسعود پادشاه عربستان سعودی هدیه شده است.
قرآن دیگری که تمام صفحات آن مذهب است و اکنون در کتابخانه مصر قرار دارد. قرآنی که در سال 1114 قمری در اصفهان نوشته، کتابخانه نورالدین بیگ مصطفی ترکی از مصر. قرآن کریم، مذهب، ابعاد (5/11*5/18 سانتیمتر) با جلد روغنی، به تاریخ 1119 قمری، به شماره 150، مشهد کتابخانه آستان قدس رضوی و دهها نسخه خطی قرآن دیگر اشاره کرد.
از پایان زندگی احمد نیریز اطلاع موثقی در دست نیست
مرگش را در 103 سالگی در زمان و مکانی نامعلوم میدانند و به خاک سپردن او در کربلا نیز جای بحث و تردید است و از پایان زندگی احمد نیریزی اطلاع موثقی در دست نیست. تاریخ مرگش را 1155 قمری نوشتهاند.
ظاهراً میرزا در اصفهان در گذشته است اما در مکان آرامگاه او که در زادگاهش قرار گرفته یا در شهر دیگری، اختلاف است. انجمن آثار ملی در زادگاهش نیریز بنای یادبودی در بزرگداشت او برپا داشته است.
بنا بر این گزارش، مصیب امیری، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان فارس نیز امروز، 21 دی در حاشیه بازدید از موزه در حال احداث میرزا احمد نیریز، کاتب بزرگ قرآن بر لزوم تسریع در روند ساخت موزه تاکید کرد.
موزه میرزا احمد نیریز در سال آینده به بهرهبرداری میرسد
وی، این موزه را مهمترین موزه در حال احداث در شهرستانهای استان فارس دانست و افزود: به دلیل اهمیت جایگاه کاتب بزرگ قرآن کشورمان، احداث این موزه در اولویت پروژههای ادارهکل میراث فرهنگی فارس قرار دارد.
امیری با تأکید بر لزوم تخصیص اعتبار جهت تکمیل این پروژه ابراز کرد: با تأمین اعتبار لازم، کار ساخت قسمتهای ساختمانی موزه در آیندهای نزدیک پایان مییابد و به یاری خدا در سال آینده شاهد افتتاح، تجهیز و بهرهبرداری از موزه خواهیم بود.
