سعدی یک مصلح بزرگ اجتماعی بود/ جامعالاطراف بودن؛ مهمترین ویژگی سعدی
گروه اندیشه: یکی از مهمترین ویژگیهای سعدی جامعالاطراف بودن اوست، برخورد مصلحالدین در همه زمینهها توصیفی ـ انتقادی است و از او علاوه بر تصویر پدر ادبیات تعلیمی و اخلاقی چهره یک مصلح بزرگ اجتماعی نیز میسازد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، شعر «بنیآدم» سعدی بسیار مشهور است این شعر یادآور آیه 32 مائده است که میفرماید: «مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی اْلأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمیعًا وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النّاسَ جَمیعًا؛ هر کس، فردی را بدون ارتکاب قتل یا فساد در روی زمین بکشد، چنان است که گویی همه انسانها را کشته و هر کس انسانی را از مرگ رهایی بخشد، چنان است که گویی همه مردم را زنده کرده است».
سعدی در این شعر به زبانی ساده گفته است: «بنیآدم اعضای یکدیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند/چو عضوی به درد آورد روزگار/ دگر عضوها را نماند قرار/تو کز محنت دیگران بیغمی نشاید که نامت نهند آدمی».
پیامبراکرم(ص) هم در این رابطه فرموده است: «مَثَلُ الْمُؤمِنینَ فی تَوادِّهِمْ وَ تَراحُمِهِمْ وَ تَعاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ: اذَا اشْتَکی مِنْهُ عُضْوٌ تَداعی لَهُ سائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَر وَ الْحُمّی؛ مَثَل مؤمنان در دوستی و ابراز رحمت و عاطفه به یکدیگر، مثل پیکر است. هرگاه عضوی از آن دردمند شود، دیگر اعضای پیکر، با بیخوابی و تب، با آن عضو هم دردی میکنند».
اول اردیبهشت هر سال به نام روز بزرگداشت سعدی شاعر پرآوازه ایرانی نامگذاری شده است.
تاریخ زندگی این شاعر و سخنسرای بزرگ چندان معلوم نیست و اقوال متعددی در کتابهای تاریخی ذکر شده است ولی ظاهراً در بین سالهای 600 تا 610 ه. ق در شهر شیراز به دنیا آمده است.
سعدی در خانوادهای اهل علم و ادب چشم به جهان گشود و از اوان کودکی تحت نظارت دقیق پدرش به آموختن علوم و معارف روزگار خویش پرداخت. محبت و ارشاد خردمندانه پدر در سالهای کودکی مشوق این کودک خردسال و سرشار از هوش و استعداد بود و وی در مدتی کوتاه به اطلاعات وافری در باب تاریخ و ادبیات ایران دست یافت.
سعدی در 12 سالگی پدرش را از دست داد و با سرپرستی مادرش تحصیلات خود را ادامه داد.وی در اوان جوانی به بغداد رفت، و در مدرسه نظامیه آن شهر به تحصیل علوم ادبی و دینی پرداخت.
سعدی در دوران زندگی خود نزد اساتید و مربیان مختلفی به تحصیل علم و ادب پرداخته است. او در دوران کودکی نزد پدر خود کسب علم نمود. در مدرسه نظامیه بغداد نیز نزد استادان بزرگی همچون شهابالدین سهروردی و ابن جوزی به آموختن علوم مختلف همت گماشت.
سعدی جهانگردی خود را در سال ۱۱۲۶ آغاز نمود و به شهرهای خاور نزدیک و خاور میانه، هندوستان، حبشه، مصر و شمال آفریقا سفر کرد که این جهانگردی به روایتی سی سال به طول انجامید؛ حکایتهایی که سعدی در گلستان و بوستان آورده است، نگرش و بینش او را نمایان میسازد. وی در مدرسه نظامیه بغداد دانشآموخته بود و در آنجا وی را ادرار، سرا یا حجره بود.
سعدی در حدود ۶۵۵ قمری به شیراز بازگشت و در خانقاه ابوعبدالله بن خفیف مجاور شد. حاکم فارس در این زمان اتابک ابوبکر بن سعد زنگی(۶۲۳-۶۵۸) بود که برای جلوگیری از هجوم مغولان به فارس به آنان خراج میداد و یک سال بعد به فتح بغداد به دست مغولان (در ۴ صفر ۶۵۶) به آنان کمک کرد. در دوران ابوبکربن سعدبن زنگی، شیراز پناهگاه دانشمندانی شده بود که از دم تیغ تاتار جان سالم بدر برده بودند. در دوران وی سعدی مقامی ارجمند در دربار به دست آورده بود.
بوستان و گلستان سعدی
بوستان کتابی است منظوم در اخلاق در بحر متقارب (فعولن فعولن فعولن فعل) و چنانکه سعدی خود اشاره کردهاست نظم آن را در ۶۵۵ ه. ق. به پایان بردهاست. کتاب در ده باب تألیف و به ابوبکر بن سعد زنگی تقدیم شدهاست. معلوم نیست خود شیخ آن را چه مینامیده است. در بعضی آثار قدیمی به آن نام «سعدینامه» دادهاند. بعدها، به قرینهٔ نام کتاب دیگر سعدی (گلستان) نام بوستان را بر این کتاب نهادند.
بابهای بوستان شامل عقل و تدبیر و رای، احسان، عشق و مستی و شور، تواضع، رضا، قناعت، عالم تربیت شُکر بر عافیت، توبه و راه صواب و مناجات و ختم کتاب است.
آنچه عیان است اینکه بوستان بر سبک مثنوی حماسی سروده شده و احتمالاً سعدی آنرا به تقلید از فردوسی و بر وزن شاهنامه سروده است، حال آنکه طبع لطیف او فرصت حماسهسرایی بر وی نگسترده است.
گلستان کتابی است که سعدی یک سال پس از اتمام بوستان، کتاب نخستش، آن را به نثر آهنگین فارسی در هشت باب «سیرت پادشاهان»، «اخلاق درویشان»، «فضیلت قناعت»، «فواید خاموشی»، «عشق و جوانی»، «ضعف و پیری»، «تأثیر تربیت»، و «آداب صحبت» نوشته است. این کتاب بهگمانی تاثیرگذارترین کتاب نثر در ادبیات فارسی است.
ویژگیهای آثار سعدی
آنچه که بیش از هر ویژگی دیگر آثار سعدی شهرت یافته است، «سهل و ممتنع» بودن است. این صفت به این معنی است که اشعار و متون آثار سعدی در نظر اول «سهل» و ساده به نظر میرسند و کلمات سخت و نارسا ندارد، رعایت نکات دستوری، ایجاز از دیگر ویژگیهای شعر سعدی است.
آثار سعدی علاوه بر آن که عصاره و چکیده اندیشهها و تأملات عرفانی و اجتماعی و تربیتی وی است، آیینه خصایل و خلق و خوی و منش ملتی کهنسال است و از همین رو هیچ وقت شکوه و درخشش خود را از دست نخواهد داد.
در طول قرنهای مختلف، همه خوانندگان بهراحتی با این آثار ارتباط برقرار کردهاند. اما آثار سعدی از جنبه دیگری، ممتنع هستند و کلمه «ممتنع» در اینجا یعنی دشوار و غیرقابل دسترس. وقتی گفته میشود شعر سعدی سهل و ممتنع است یعنی در نگاه اول، هر کسی آثار او را بهراحتی میفهمد ولی وقتی میخواهد چون او سخن بگوید میفهمد که اینکار سخت و دشوار و هدفی دست نیافتنی است.
نکات دستوری در آثار سعدی به صحیحترین شکل ممکن رعایت شده است. عنصر وزن و موسیقی، منجر به از بین رفتن یا پیش و پس شدن ساختار دستوری در جملات نمیشود و سعدی به ظریفترین و طبیعی ترین حالت ممکن در لحن و زبان، با وجود تنگنای وزن، از عهده اینکار برمیآید.
سعدی از نگاه دیگران
بسیاری از شاعران و صاحبنظران مانند محمدتقی بهار، همام تبریزی، سیفالدین فرغانی، عبدالحسین زرینکوب، محمدعلی فروغی، ضیاء موحد، مجد همگر، گارسن دوتاسی، باربیه دومنار، سرادوین آرنولد زبان به ستایش سعدی گشودهاند و امام خمینی(ره) نیز در بیتی در رابطه با او میگوید: «شاعر اگر سعدی شیرازی است/ بافتههای من و تو بازی است» که به مقام والای سعدی اشاره میکند.
وفات سعدی
تاریخ وفات سعدی موضوعی بسیار مبهم و بحثانگیزست زیرا شرح حال نویسان دو تاریخ وفات برای او ترسیم کردند یکی 17 آذر 670 و دیگری بزرگانی مانند جامی مهرماه سال 671 را تاریخ وفات این بزرگمرد پارسی میدانند.
عزتالله سپهوند، از اساتید ادبیات فارسی و معاون پژوهشی دانشگاه پیام نور لرستان، در گفتوگو با خبرنگار ایکنا با اشاره به اینکه سعدی فیلسوف زنده زندگی است، گفت: وی بر خلاف فلاسفه کاغذی در پی تدوین و تبیین چیستی، چرایی و چگونگی زندگی در ساحت حقیقی زندگی است.
وی ادامه داد: سعدی از فلسفه زندگی از نگاه خشک و بیروح منطقی به زندگی میگریزد و میخواهد نگاه زیبا به هستی را جایگزین دیدگاه استدلالی کند.
سپهوند با بیان اینکه شعر سعدی نگاه زیبا به زندگی و بهخصوص زندگی دینی است، اظهار کرد: البته تفکر و شخصیت سعدی تک بُعدی و تک ساحتی نیست و اینرا با نگاهی به آثار وی به وضوح میتوان دید.
عضو هیئت علمی دانشگاه یام نور لرستان گفت: میتوان به این نتیجه رسید که برخورد مصلحالدین در همه زمینهها توصیفی - انتقادی است و از او علاوه بر تصویر پدر ادبیات تعلیمی و اخلاقی چهره یک مصلح بزرگ اجتماعی نیز میسازد.
این استاد ادبیات فارسی با اشاره به اینکه یکی از مهمترین ویژگیهای سعدی جامعالاطراف بودن اوست، عنوان کرد: کمتر شاعر یا نویسندهای در طول تاریخ ادبیات ایران میتوان سراغ گرفت که وارد اغلب زمینهها و انواع ادبی شده و سربلند بیرون آمده باشد شاید دلیل آنرا بتوان در این دانست که سعدی ادبیات را در دانشگاه نظامیه بغداد که بزرگترین دانشگاه جهان اسلام در آن عصر بوده؛ به درس فرا گرفته است.
