از تئوری تا عملی پروژههای کتاب دین و زندگی/ نقش دروس کارگاهمحور در آموزش
کانون خبرنگاران نبأ: عضو هیئت تدوین و تألیف کتاب دین و زندگی درباره روش تدوین کتاب دین و زندگی به بیان مطالبی در رابطه با از تئوری تا عملی شدن پروژههای کتاب دین و زندگی در مدارس به بیان مطالبی پرداخت.
به گزارش کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، سیدمحمد دلبری، عضو هیئت تدوین و تألیف کتاب دین و زندگی در گفتوگو با خبرگزاری ایکنا گفت: نمیتوان صد در صد گفت اگر رفتار دینی را از کسی مشاهده کنیم این کار کار کتاب یا مدرسه است یک رفتار دینی محصول تمام عواملی است که آگاهانه و ناخودآگاه در تربیت شخص نقش دارند، مانند رسانهها بهصورت کلی چه رسانههای مکتوب و چه رسانههای دیجیتال همه و حتا افراد اعم از خانواده و محیط زندگی یا دوستان مجموعا یک رفتار را میسازند یک رفتار دینی و یا ضد دینی در هر دو حالت نمیشود گفت این اثر کتابهای درسی بوده یا نبوده بلکه به تمام عوامل بستگی دارد با اینحال کتاب نقش خیلی مهمی دارد ولی چیزی که بیشتر از کتاب درسی در تربیت دینی و شخصیت فرد نقش دارد معلم است کتاب حداکثر 20درصد اثر دارد و باقی تأثیر معلم در کلاس است، اگر یک کتاب با محتوای عالی را به یک معلمی بدهیم که اعتقادی به آن ندارد به اصطلاح کتاب و مطالب آن را شهید میکند همینطور اگر کتابی که دارای محتوای ضعیفی است را به یک معلم معتقد بدهیم آن کتاب تأثیر 100 درصدی دارد.
وی در رابطه با اینکه چقدر به اهداف پیشبینی شده در تدوین کتب درسی رسیدهایم، گفت: این امر را در حوزه شناخت میتوانیم بررسی کنیم ولی در حوزهعاطفی، روانی و حرکتی اولا سنجش آن سخت است و دوما نتیجهای که به دست میآید را نمیتوان کاملا منتسب به کتاب درسی یا هر منبع دیگری دانست.
نقش دروس کارگاه محور در درس دین و زندگی
دلبری در ادامه یادآور شد: اگر بخواهیم درس دین و زندگی کارگاه محور باشد، ابتدا باید به این نکته توجه کنیم که کارگاه در هر علمی مؤلفههای خودش را دارد در علوم تجربی کارگاه یک مفهومی دارد و روش اجرایش هم متفاوت است یا در فنی و حرفهای هم مدل خاص خودش را دار و در علوم دینی هم مدل خاص خودش را دارد.
وی افزود: البته هر علمی با توجه به محدودیتهایی که در امر آموزشی برایش درنظر گرفته شده است مثلا در علوم تجربی چند ماده تجربی در اختیار دانشآموزان قرار داده میشود و آنها با توجه به اطلاعاتی که دارند و آموزشهایی که فراگرفتهاند آن را مورد آزمایش قرار داده و به یک محصولی یا یک نتیجهای میرسند اما امکان انجام کارگاه و پاسخ دادن به پرسشهای دانشآموزان که برخاسته از نیازهای فردیشان هست و نشأتگرفته از محیط زندگیشان یا کتابهایی که مطالعه کردند یا رسانهها و فضای مجازی یا غیر مجازی و اینکه این موضوعات مورد گفتوگوی صرف قرار بگیرد و به یک محصولی برسد برای دروس و نظام آموزشی ما امکانپذیر نیست.
دلبری تصریح کرد: به چند جهت عمده این امر امکانپذیر نیست اولا بخاطر وجود کنکور، رقابتی بهنام کنکور که باید قبلا مواد آموزشی واحدی برای دانشآموزان قرار گرفته باشد تا امکان سنجش وجود داشته باشد این یکی از بزگترین مشکلات ماست و دومین مشکل عدم توانایی همکاران ما در ارائه این موضوع است، انجام این امور احتیاج به افرادی دارد که هم فرهیخته علمی و هم فرهیخته اخلاقی باشند و این امکانپذیر نیست.
وی اظهار کرد: همچنین معلمان ما بهخاطر همین بحث کنکور چندان اعتقادی به اجرا و آموزش دروس به صورت کارگاهی صرف ندارند، در حوزه دین موضوعات متنوع وجود دارد حتی گرایشهای رشتههای دینی در دانشگاه هم متعدد است اگر فرد بتواند در یک گرایش موفق باشد خیلی کار بزرگی انجام داده است لذا اینکه ما از معلم دینی که بعضا رشته فارغالتحصیلی معلم یک رشته غیر دینی و غیر مرتبط است بخواهیم که به تمام سؤالات ذهنی و دینی دانشآموزان پاسخ بدهد یک امر اشتباهی است پس بحث کارگاه به این شکل نمیتواند اجرا بشود اما اگر هدف کارگاه را این در نظر بگیریم که قرار است افکار و اندیشه دانشآموز وارد صحنه بشود و این افکار در شرایطی تحلیلی و نقد و بررسی شود این در فضای خود کتاب موجود است.
دلبری تصریح کرد: مهم این است که معلم خود را متعهد به اجرای این امر بداند، این مثل قانونهای ماست بعضی مواقع میبینیم قانون خوبی داریم ولی مجریان خیلی اعتقادی به اجرای تمام و کمال این قانونها ندارند و بخواهند سلیقهای عمل بکنند مهمل کتاب این فضا را آماده میکند که اندیشهای را در ذهن دانشآموز بهوجود بیاورد اما ممکن است مجری کار به هر دلیلی این کار را انجام ندهد و نظارت هم ر این موضوع نمیتوان داشت.
تدریس دین و زندگی، دانشآموزمحور است
عضو هیئت تدوین و تألیف کتاب دین و زندگی ادامه داد: تفاوتهایی که کتاب دین و زندگی فعلی با کتابهای دینی قبلی دارد همین بحث جایگاه دانشآموز در فرآیند آموزش و یادگیری است در کتابهای قبلی یک متن که با یک عنوان شروع شده و شخص سومی به تبیین یک موضوع میپرداخت و طی یک مراحی موضوع را توضیح داده تا به یک فرجامی میرسید معلم هم سر کلاس بیشتر نقش سخنران را داشت، اما برای انتقال محتوا در کتابهای جدید دین و زندگی این رویه کلا کنار گذاشته شده و رویکرد جدید در تعلیم و تربیت در نظر دارد که دانشآموز فعال باشد؛ از اینرو هیچ واحد درسی در کتاب دین و زندگی را پیدا نمیکنید، الا اینکه بخشی از آن توسط خود دانشآموز تولید بشود چگونگی این تولید این است که دانشآموز در طی یک فرآیند با همفکری دیگر دانشآموزان به یک نتیجه برسند و این نتیجه را ارائه بدهند، در بحث دین چون حوزه ذهنی شناختی و انتزاعی هست همه مواد، مواد ذهنی است که در اختیار قرار داده میشود چه مواد ذهنی که بهصورت مستقیم در کتاب آمده و چه موادی که قبلا در اختیار دانشآموز قرار گرفته است که از این مجموع این مواد در فضای گفتوگو و تعامل یک محصولی مبتنی بر آن سؤالی که طرحشده ارائه میشود.
پروژههای کتاب دین و زندگی
وی تصریح کرد: در تدوین کتاب بدون استثنا سعی بر این شده که تا پایان ترم از دانشآموز خواسته شود تا پروژهای را انجام بدهد ما برای انجام شدن این خواسته مشوق گذاشتهایم ما در واحد ارزشیابی بخشی را به این موضوع اختصاص دادهایم به همین موضوع ما وقتی که یک واحد درسی را ارائه میدهیم، یکسری مسائل تربیتی و آموزشی را به دانشآموز ارائه میکنیم، که قرار است با مشارکت دانشآموز و مدیریت معلم این فرآیند یاددهی و یادگیری انجام شود اما موضوعاتی در کنار موضوع اصلی وجود دارد که مهم بوده و آشنایی دانشآموزان با آن مفید است.
عضو هیئت تدوین و تألیف کتاب دین و زندگی ادامه داد: برای هر واحد درسی یک قسمت پیشنهادات داریم که این در غالب یک پروژه است در حد سطح دانشآموز، ممکن است این پروژه برای دوره ابتدایی کشیدن یک نقاشی باشد و همینطور که سطح و مقطع سواد بالاتر رود پروژهها رنگ و بوی علمیتری بهخود میگیرند؛ همینطور در دوره ابتدایی بخشی را داریم تحت عنوان «با خانواده» که قرار است دانشآموزان آن بخش را با کمک و همکاری اولیا و یا خواهر و برادر انجام دهند که رابطی بین آموزشهای داخل مدرسه و محیط خانواده ایجاد شود.
وی در رابطه با تکرر مطالب در پایههای تحصیلی گفت: دانشآموز باید بفهمد مباحثی که در همه کتابها وجود دارد دارد و مدام تکرار میشود و در مقابل مباحثی که فقط در یک بخش از یک سال تحصیلی آمده باشد یا مبحثی در دو سال در کتاب آمده دانشآموز خودش باید این را تقسیمبندی کند و مهمترین نکات در دین را از این طریق متوجه شود و البته این مطالب بهصورت صریح هم ارائه میشود و تکمیلکننده آموزههای قبلی دانشآموز میشود و حالت جمعبندی مطالب آموزش داده شده تا قبل از این میشود.
دلبری ادامه داد: در کتابهای قبل از کتابهای دین و زندگی چیزی بهنام برنامه درسی وجود نداشت، برنامه درسی به معنی این است که مثلا بحث خداشناسی که اصل دین است باید در تمام کتابها حضور روشن و جدی داشته باشد تمام امور و یادگیریهای دانشآموز در حوزه دین حول کلمهالله است این باید خیلی قوی و خوب پرداخته شود، برنامه درسی میگوید که برای مطرح کردن یک موضوع خاص برای دوره ابتدایی تا این سطح باشد و در دوره متوسطه هم سطح را معین میکند، همینطور مثلا در دوره ابتدایی تعیین میکند که در پایه دوم از چه سطح مطالبی استفاده شود و همینطور در هر پایه چطور باید یک بحث در کتاب مطرح شود و اینکه مثلا در دوره پیشدانشگاهی چطور مطرح شود بهعنوان نمونه جهان آخرت که مثلا برای دوره دوم ابتدایی اصلا مطرح نمیشود، تا پایان دوره ابتدایی بحث قیامت و جهان آخرت خیلی ملایم مطرح میشود تا دانشآموز توانایی درک مطلب را پیدا کند اینها از وظایف برنامهدرسی است هرچه پیش میرویم بیان مطالب از تجربی به انتزاعی پیش میرود و همینطور فلسفی و زبان متن به حالت استدلالی نزدیک شده و حالت استدلالی پیدا میکند از این حیث یک سیر کاملا مشخصی دارد.
تألیف کتب با توجه به نیاز دانشآموزان
وی در رابطه با اینکه کتاب دین و زندگی چقدر به دانشآموزانی که پیشینه مذهبی کمتری دارند کمک میکند، گفت: ما دانشآموزان با نیازهای خاص را داریم که تدوین و تألیف کتاب با توجه به نیاز دانشآموز بررسی و تولید میشود مثلا کتاب دینی دانشآموزان استثنایی، ناشنوایان معلولان ذهنی و نابینایان مطالب مطابق نیازهایشان طراحی و تدوین شده است و با کتابهای دانشآموزان دیگر فرق میدارد همینطور دانشآموزان اهل سنت که ضمیمه خاص خودشان را دارند، زرتشتی، یهودی و مسیحی این دانشآموزان نیازهای متفاوت و خاص خودشان را دارند لذا نیازهای آنان کاملا روشن است و برای آنها کتابهای جدا تدوین شده است ولی وارد یک کلاس که میشویم اصلا مشخص نیست که کدام زمینه دینی بالاتری دارد وچه کسی این زمینه را ندارد حتا در ظاهر هم نمیشود تشخیص داد شاید هنگام ورود به کلاس ما دو دانشآموز را ببینیم که از لحاظ ظاهر در دو سطح متفاوت باشند ولی با اینحال این اطلاعی از باطن آنها به ما نمیدهد.
دلبری تصریح کرد: در یک کلاس اصلا نمیتوان تشخیص داد که کدام دانشآموز در چه سطحی از دین قرار دارد نماز و روزه فرد، دروغگو بودن یا نفاق را چگونه میتوان فهمید سنجش این امور مشکل یا ناممکن است لذا ما مبنا را بر این میگذاریم که مباحث را که در دورههای پایین قرار دادهایم در ادامه با فرض اینکه دانشآموز این مباحث را میداند ادامه مباحث را قرار میدهیم اما امکان اتخاذ تصمیم اینکه در یک کلاس با هر دانشآموز چگونه رفتار شود با معلم آن کلاس است ممکن است یک معلم بعد از 5 جلسه احساس کند در این کلاس باید راجع به موضوعی خاص بیشتر صحبت کند یا با دانشآموزان به اصطلاح بیشتر کار کند یا شیوههای متفاوت آموزشی بهکار گرفته شود از همین رو دست معلم برای اینکار بیشتر از هیئت تدوین و تألیف کتب باز است.
مطالبی راجع به شکل ظاهری کتاب
عضو هیئت تدوین و تألیف کتاب دین و زندگی گفت: کتب درسی معمولا با توجه به اقتضا و نیازهای روز هر 5 سال یکبار باید مورد بازبینی قرار گرفته شود اما این امر الزام حتمی ندارد مگر اینکه یک مورد خاصی در کتاب پیشآمده باشد مخصوصا در دوره متوسطه که با توجه به استرس کنکور که در دانشآموزان قرار دارد بهتر است این بازبینی و تغییر در کتاب درسی دیرتر اتفاق بیفتد تا برای دانشآموزان اثر روانی منفی نداشته باشد.
وی همچنین در مورد شکل ظاهری کتابها و اندازه قطع آنها افزود: محتوای کتابهای آموزش دو بخش است یک بخش متن و بخش دیگر بحث نقاشی و تصویرسازیهای داخل کتاب که بهاندازهای که متن اهمیت دارد تصویرسازی هم اهمیت دارد ولی این امر از حوزه تکالیف حوزه تدوین و تألیف کتب درسی بیرون است اما طبیعتا تصاویر هم باید همراستا با حوزه آموزش فعالیت کنند و تقویتکننده یادگیری چه بهصورت مستقیم که همان آموزش درس از طریق تصاویر است یا غیرمستقیم که با زیبا ساختن دانشآموز را علاقهمند کنند به یادگیری؛ باشند ما مشاور این امر هستیم و تصمیم نهایی را دفتر چاپ کتب درسی میگیرند اما قطع کتابها برای دوره ابتدایی که بزرگ شده مناسبتر است زیرا هم دانشآموز بهتر مطالب را میبیند و در نتیجه در ذهنش زودتر جای میگیرد و هم ارتباط بهتری با کتاب برقرار میکند ولی این قطع کتاب برای دورههای بالاتر مناسب نیست و همان قطع کوچک مناسبتر است اما در بحث تصویرگری کتب درسی باید اقدام جدیتری صورت بگیرد و کسانی که امکان این فعالیت در این حوزه را دارند باید شناسایی شوند
دلبری افزود: در پی گسترش شبکههای مجازی در چندساله اخیر با سرگروههای درسی در سراسر کشور روزانه ارتباط داریم و نقطه نظرات معلمها را جویا میشویم ضمن اینکه دورههای آموزشی نیز برگزار میشود و بازخورد این امر خیلی خوب بوده معلمان از اینکه با تدوینکنندگان کتب بهطور مستقیم ارتباط دارند و میتوانند نظرات خود را بیان کنند راضی هستند و ما هم از این ارتباط بسیار خشنود هستیم چون نظرات معلمان و کادر آموزشی را بهطور مستقیم جویا میشویم و مطالب مطرح شده در کتاب را چه به لحاظ آموزشی و چه به لحاظ بار علمی میتوانیم مورد سنجش قرار بدهیم و بر اساس نتایجی که به دست میآوریم به اصلاح کتب درسی بپردازیم.
دلبری در پاسخ به این سؤال که در تدوین کتب دین و زندگی چقدر از مطالب قرآن استفاده میشود، گفت: تفاوت ساختار کتاب دین و زندگی متوسطه دوم با متوسطه اول این است که جریان تلفیق را در دوره دوم داریم یعنی عنوان کتاب اصلی تعلیمات دینی و قرآن است و اسم کتاب دین و زندگی است و محتوای کتاب کلا مبتنی بر آیات قرآن است در همان فرآیند برنامه درسی پیشبینی میشود که فراگیری روخوانی قرآن در دوره ابتدایی و راهنمایی باید کامل شده باشد و در دبیرستان وارد مباحث معرفتی شویم مفاهیمی که ارائه داده میشود مبتنی بر آیات قرآن است و آیات قرآن حضور جدی در این امر دارد.
مرجان شرف
