تاثیر علمی امام رضا(ع) در شرق تمدن اسلامی

علی سروری‌مجد، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ،هنر و ارتباطات در گفت‌وگو با خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا)، گفت: امام رضا(ع) مانند سایر امامان معصوم ما نخست معصوم بودند و دوم  اینکه از سوی خداوند منصوب شدند به این معنا که امام رضا(ع) به انتخاب امام قبل از خود و پیامبر(ص) برگزیده شدند بلکه خداوند ایشان را به امامت برگزیدند. پیامبر(ص) قبل از رحلت اسامی ائمه را تا امام 12 ذکر کردند بنابراین ایشان به نص الهی به مقام امامت منصوب شدند. 

وی در ادامه گفت: علم امام رضا(ع) نیز علم الهی است؛ یعنی علم ایشان وابسته به کتاب‌های که خوانده بودند و تحت تعلیم استاد باشند نبود علم امام الهی بود و آنچه می‌فرمایند مستقیم به معدن وحی الهی متصل بودند امام مفسر قرآن و مبین سنت رسول‌الله بودند.

وی در خصوص شرایط زیست امام رض(ع) گفت: ظرف زمانی امام رضا(ع) ایجاب می‌کرد که  به خراسان سفر کنند و در خراسان اقامت و به شهادت برسند. در واقع هر کدام از ائمه اگر جایی امام دیگر بودند همان اقدام را انجام می‌دادند یعنی اگر امام حسن(ع) جای امام حسین(ع) بودند کاری که امام حسین کردند را می‌کردند بنابراین شریط زمانی امام ایجاب می‌کرد که به خراسان سفر کنند.

وی در ادامه افزود: زمانی که امام در مدینه بودند مردم به ایشان اعتماد داشتند و برای پاسخ به  سوالات خود به ایشان مراجعه می‌کردند. امام در مدینه سرپرستی خاندان موسوی را برعهده را داشتند و امامزادگان موسوی تحت سرپرستی ایشان بود. امام رضا(ع) پس از امام کاظم(ع) وصی ایشان بود و و اداره کردن خاندان موسوی که تعداد کم نبود ر برعهده داشتند زمانی که سفرشان به خراسان قطعی شد گفت من اینجا ارتباطم با مردم صمیمی است ملجا و پناهگاه مردم هستم و ابراز کراهت کردند از اینکه به خراسان سفر کنند زمانی که سفر ایشان جنبه اجبار پیدا کرد آنگاه به مرقد رسول الله رفتند و خداحافظی جانسوزی با ایشان کردند وبه اهل بیت خود فرمودند «غمگین من باشید چرا که اینسفر بی بازگشت خواهد بود و در حقیقت سفر شهادت من است». امام با  حزن و اندوه فراوان عازم این سفر شدند و از مدینه به خراسان مهاجرت کردند و این شرایط زمانی امام رضا(ع) بود که ایجاب می‌کرد که اینگونه رفتار کنند.

سروری‌مجد با اشاره به شرایط متفاوت امامان معصوم افزود: امامی مانند امام کاظم(ع) زندان‌ها را تحمل کردند و امام رضا(ع) به خراسان می‌روند و در دربار مامون  3 سال اقامت کردند. اما در هر حال همه امامان معصوم وظیفه امامت خود را ایفا کردند. امامان  شیعه سیاست مداران امت بودند و برای نشر و حفظ اسلام و معارف قرآن واهل بیت تمام تلاش و کوشش خود را کردند و هر کدام بسته به شرایط  زمانی و مکانی که  داشتند وظیفه‌ای را برعهده گرفتند.

امام سرپرست‌ امور دینی و دنیوی مردم بود

وی در خصوص تعریف امامت گفت: باید بگویم امامت یعنی ریاست بر امور دینی و دنیوی مردم. امام نه تنها تبلیغ می‌کند بلکه امور دینی و دنیوی مردم را تا حدی که می‌تواند سرپرستی، هدایت، مدیریت، قضاوت و امر و نهی می‌کند. و این بسته به امکانات امام داشت که چگونه  امور مسلمانان را اداره کند.

این استاد دانشگاه افزود: شخصیت علمی امام زمانی که در مدینه بودند بیشتر معطوف به  پاسخ دادن به مردم و تفسیر قرآن بود اما زمانی که به خراسان آمدند مامون مناظراتی را تدارک دیدند تا تلاش  در این مناظرات علمی شاهد شکست امام باشد. از اینرو مامون از ادیان مختلف و فرقه‌های داخلی مسلمانان برای مناظره با امام دعوت کردند تا چهره امام را مخدوش کند اما سیطره علمی امام بر همه ادیان و فرق مشخص و هویدا شد و امام یک نهضت علمی را در خراسان پی‌ریزی کردند.

سروری‌مجد افزود: امام رضا(ع) کارهای علمی و هدایتی بین المللی بسیاری کردند که نتیجه علمی آن به ماورالنهر، چین و تبت هم می‌رود. آثار علمی امام رضا(ع) شرق تمدن بشری را تحت تاثیر قرار می‌دهد پس از شهادت امام رضا مدرسه‌ای به نام «خراسان» تاسیس می‌شود که در قرن‌های بعدی تالیفات دانشمندان شیعی و اهل سنت را نشر می‌دهد و در واقع این مدرسه حاصل نهضت علمی است که امام رضا(ع) در خراسان پی آن را ریخته بودند.

زندگی در دربار در حسن خلق امام تاثیری نگذاشت

سروزی‌مجد با اشاره به سیاست مامون از سفر امام رضا به خراسان گفت: مامون می‌خواست به شیعیان نشان بدهد که گرایش‌های شیعی پیدا کرده است به همین دلیل امام را به دربار خود دعوت کردند اما تدبیر امام این است که از این فرصت برای تبلیغ دینی الهی بهره بگیرند. زندگی در دربار نه تنها در اخلاقیات امام تاثیری تگذاشت بلکه برعکس امام با حسن خلق خود و به دور از اشرافی‌گری و خدم و حشم بر درباریان تاثیر گذاشت و بع تواضعی که در مدینه داشتند دردربار مامون ادامه می‌دهند و این چنین تمام نقش‌های پلید مامون نقش بر آب می‌شود و امام را به شهادت می‌رسانند.

این استاد دانشگاه با اشاره آموزه‌های اخلاقی امام رضا(ع)گفت: در آموزه‌های حضرت نکات ظریفی درباره رفتار خانوادگی وجود دارد ایشان  وارد مسائل جزیی خانوادگی می‌شوند. امام به  زنان و مردان توصیه می‌کند که در خانه آراسته باشند و در نشست و برخاست تواضع داشته باشند و پای خود را جلوی دیگران دراز نکنند و دهانشان بوی بد ندهد.

سروری مجد افزود: رساله «ذهبیه» رساله‌ایست که امام رضا(ع) با محتوای مسائل پزشکی  به مامون ارائه دادند و مامون آن را با آب طلا نوشت دستور عمل پزشکی است در مورد نحو خوردن و استحمام کردن و اینکه چه میوه‌ها و غذای برای فصول مناسب است. از امام رضا(ع) مجموعه دعاهای «صحیفیه رضوی جامع» موجود است همانطور صحیفیه سجادیه در اختبیار ماست.

وی در آخر گفت: همایش‌های علمی و کتاب‌های بسیاری در خصوص مقام علمی، اخلاقی و سیاسی امام رضا(ع) برگزار و نوشته شده است اما به نظر من هنوز که هنوز است صحیفی رضوی جای کار دارد و ابعاد معرفتی و نیایشی آن حضرت هنوز شناخته نشده است.