صله رحم محور جشن شب یلدا/ آیین‌های مردم همدان در شب یلدا سرشار از مفاهیم دینی است

یکی از شب‌هایی که از دیرباز مورد احترام مردم ایران‌زمین بوده ‌است و سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل شده شب یلدا یا شب چله است، که آن را جشن می‌گرفتند و گاهی هم تا بامداد بیدار می‌ماندند، شب یلدا یا شب چله آخرین شب آذرماه و طولانی‌ترین شب سال است، شبی که صبح فردای آن آغاز فصل زمستان سرد است که سرما و ظلمت آن ماه‌ها بر دل و جان و خانمان‌های مردم ایران‌زمین چیره خواهد شد و برای دفع جمیع این سختی‌های ناشی از سرما جز برگزاری جشنی طولانی و همگانی راه دیگری نبود.

مردم کشور ما آیین شب یلدا یا شب چلّه را در نقاط مختلف کشور با آداب و رسومی متعدد برپا می‌کنند که برخی از این رسومات در تمام این نقاط مشترک است،دورهم جمع شدن اعضای خانواده و فامیل، یکی از این نقاط مشترک است که محور زنده نگهداشتن آیین شب یلداست و هر زمان از شب یلدا سخن به میان آید اولین چیزی که به ذهن هریک از ما می‌رسد، دور هم جمع شدن اعضای خانواده و فامیل است.

نقّالی، شعرخوانی، قصه گویی، خوردن آجیل و تنقّلات و بازی از دیگر مواردی است که در اغلب نقاط کشور به اشکال گوناگون باعث گرمتر شدن محفل شبانه یلداییان می‌شود؛آیین شب یلدا علاوه بر ریشه های فرهنگی و تاریخی، در دین ما هم یکی از آئین های مورد تأیید است چرا که اساس چنین سنت‌هایی و عمل به تأکیدات دینی صله ارحام و معاشرت با خویشان است که دین اسلام سفارش بسیاری در آن دارد.

همانطور که می‌دانیم، اسلام تحكیم پیوندهاى خویشاوندى و استحكام روابط خانوادگى را به شدّت مورد تأكید و توجّه قرار داده چنانچه خداى متعال آن را در ردیف پرستش خویش قرار داده، مى‌فرماید: و خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریك او قرار ندهید و به پدر و مادر و خویشان نیكى كنید و در جاى دیگر مى‌فرماید: بترسید از آن خدایى كه به نام او از یكدیگر درخواست مى‌كنید و درباره ارحام كوتاهى نكنید، همانا خداوند مراقب شماست.همچنین  نقل است از امیر مؤمنان على(ع) فرمودند: «خویشانت بال و پَرِ تو هستند؛ حتی اگر خویشاوندانت مرتد یا كافر باشند ارتباط خود را با آن ها قطع مکن».

آیین شب یلدا از منظر دین اسلام هم مورد تأکید قرار گرفته است

فریبا نعمتی، کارشناس مردم‌شناسی اداره‌کل میراث فرهنگی استان همدان در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از همدان، اظهار کرد: شب یلدا یکی از زیباترین سنت‌های فرهنگی و تاریخی ما ایرانیان است که آداب و رسوم آن از منظر دین مبین اسلام هم مورد تأیید و تأکید قرار گرفته است.

وی ادامه داد: واژه «یلدا» ریشه ای سریانی دارد که از زمان‌های بسیار دور در فرهنگ کشور ما جای گرفته و رسم گردهم آمدن و مراسمات شب یلدا هم با کمیت و کیفیت متفاوتی که در شهرها و نقاط مختلف کشور داشته با محوریت حضور اعضای خانواده و فامیل در یک جمع از ادوار گذشته درجریان است.

نعمتی عنوان کرد: نکته حایز اهمیت دیگر درخصوص شب یلدا این است که جشن یلدا دارای ادبیات شفاهی خاص خود است و قصه‌ها، چیستان‌ها و متل های زیادی پیرامون این جشن همگانی به وجود آمده‌است؛ بنابر یک رسم کهن،در اغلب خانه‌های استان همدان قصه‌گویی توسط مادربزرگ‌‌ها که سینه آنها گنجینه‌ با ارزشی از داستان‌‌ها و متل‌های پندآموز است،انجام می‌شد که صحبت در این باره فرصتی دیگر را می‌طلبد.

وی افزود: شب یلدا علاوه بر فرهنگ ملی و مذهبی کشور ما در ادبیات و هنر هم جایگاهی انکارناپذیر دارد و همانطور که می‌دانیم در اشعار بسیاری از شعرای کشور نیز با تعابیر مختلف از آن یاد شده است مثل این شعر خاقانی که گفته است: «همه شبهای غم آبستن روز طرب است     یوسف روز به چاه شب یلدا بیند»

وی خاطرنشان کرد: در بسیاری از اشعار و اقوال شعرا، هنرمندان و گاهی هم عامه مردم «یلدا» در مفهوم بلندی زمان و طویل المدتی به کار گرفته می‌شود چرا که اساسا شب یلدا به بلندترین شب سال معروف است و علاوه بر دیگر مفاهیم آن، غالبا در مفهوم طولانی بودن زمانی در ادبیات و هنر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نعمتی با بیان اینکه «شب چلّه» از دیرباز نام متعارف و معمول این شب در بین مردم است گفت: از آنجا که شب یلدا یا همان شب چلّه در آخرین غروب پاییز و اولین شب زمستان رقم میخورد هم شروع فصلی تازه و هم وداعی با فصل پاییز را در ذهن تداعی می‌کند اما عمده دلیل نامیدن آن به شب چلّه ورود فصل، به چلّه بزرگ است.

این کارشناس سازمان میراث فرهنگی عنوان کرد: چلّه بزرگ از آغازین روز فصل زمستان تا دهمین روز از ماه بهمن را شامل می‌شود و پس از آن چلّه کوچک اتفاق می افتد که از روز دهم بهمن ماه تا پایان ماه به مدت 20 روز در جریان است.

صله رحم و دیدار اقوام رکن اصلی آیین شب یلدا

وی ضمن اشاره به پسندیده بودن آیین شب یلدا از منظر اسلام تشریح کرد: دین مبین اسلام بسیاری از آداب و سنن ملی ما را با معیارهای ارزشی مورد تأیید قرار داده است مثل «عید نوروز» که پس از ورود اسلام به کشور ما و با مبنای سنت پسندیده «صله رحم»  مورد تأیید قرار گرفت؛ این رویکرد در خصوص برخی دیگر از مناسبتها و سنتهای ما نیز وجود دارد که آیین گردهم آمدن شب یلدا یکی از همان سنتهای نیکویی است که اسلام عزیز آن را تأیید نموده است.

وی ابراز کرد: اساس نکوداشت آیین شب یلدا دور هم بودن اعضای خانواده و فامیل است که دین ما تأکید بسیاری بر آن دارد و بر همین اساس درکنارهم بودن و جویا شدن از احوال یکدیگر در جمعی صمیمانه و شاد رکن اساسی و وجه مشترک آیین شب یلدا در تمام نقاط کشور است که غالبا در منزل ریش سفید یا بزرگ خانواده و فامیل به وقوع می پیوندد.

رسم پیشکش بردن برای نوعروسان از رسوم یلدا

نعمتی در ادامه با اشاره به برخی از آیین ها و رسوماتی که در آستانه شب یلدا اجرا می‌شود اظهار کرد: اعطای پیشکشی از طرف خانواده داماد به عروسی که عقدکرده است و هنوز به خانه بخت نرفته از جمله رسومی است که از ادوار گذشته با تغییراتی کم و بیش همچنان در اغلب خانواده‌های ایرانی در جریان است که استان همدان هم از این موضوع مستثنا نیست و مردم شهرهای مختلف استان این رسم را با عنوان «شب چلّه ای عروس» یا «خوانچه بردن برای عروس» از زمانهای دور اجرا می‌کردند و طی آن یک سینی یا خوانچه مشتمل بر آجیل شور، میوه، شیرینی، یک قواره پارچه پیراهنی یا چادری، مرغ و ماهی به خانه عروس میبردند که  پس از ازدواج، این رسم توسط خانواده عروس برای دخترشان اجرا می‌شد.

وی در ادامه به یکی دیگر ازآداب سنتی شب یلدا که در همدان اجرا می‌شده، اشاره و تبیین کرد: «فال سوزن» یکی از سرگرمی‌هایی است که در گذشته های دور در استان همدان، در محفل شب یلدا بین بانوان رقم می خورد؛ بازیهای زمستانی نیز در زمره سرگرمی‌های مراسم این شب قرار داشته گفت: مردم همدان در فصل زمستان بازی‌هایی را انجام می دادند که ابزار و فضای زیادی نیاز نداشت و برخی از این بازی‌ها از جمله بازی "پر یا پوت"، «فنجان بازی» و «حلقه بازی» در شب یلدا برای سرگرم کردن کوچک و بزرگ فامیل مورد استفاده بود.

طعم خوش باهم بودن، حلاوت شب یلدا

کارشناس اداره کل میراث فرهنگی در ادامه تبیین رسوم شب یلدا به تنقلات و خوراکی‌های این شب اشاره و تشریح کرد: در گذشته خوراکی‌های شب یلدا حاصل زحمت و تلاش کدبانوی خانه بود که از تخمه هندوانه‌ و خربزه‌هایی که قبلتر نگاه‌داشته و تفت داده بود، تا کشمشی که غالبا در زیرزمین خانه خشک شده بود همه جزء شب چره یلدا مورد استفاده قرار می‌گرفت و حتی هندوانه و دیگر میوه‌های این شب از حدود یک‌ماه قبل در خانه‌ها نگهداری می‌شد و در حال حاضر هم غالب خوراکی و تنقّلات شب یلدا آجیل شور یا شیرین و میوه‌هایی مثل هندوانه، به وانار است اما بودن یا نبودن هیچیک از این خوراکی‌ها در حلاوتی که دور هم بودن خانواده به جای می‌گذارد تأثیر چندانی ندارد.

تجمل‌گرایی آفت سنّت زیبای شب یلدا است

نعمتی در ادامه با بیان اینکه محوریت برپایی مراسم شب یلدا گردهم آمدن اعضای خانواده و دیدار با بزرگترهای فامیل است گفت: شبهای بلند پاییز و زمستان از دیرباز با شب نشینی‌ها و رفت و آمدها سپری می‌شد و این اتفاق در شب یلدا رنگ و بوی تازه ای به خود می‌گرفت و شبیه یک عید ارج نهاده میشد، هنوز هم گرما و صمیمیت مراسم شب یلدا با حضور در منزل بزرگترهای خانواده و فامیل رقم می‌خورد؛ گرچه شب‌چره و تنوع خوراکی‌های این محفل، کم و بیش تغییراتی نیز داشته است اما هنوز شیرینی شب یلدا با کنارهم بودن افراد اتفاق می افتد.

وی افزود: این سنت گرم و زیبا در سال‌های اخیر دچار آفاتی از قبیل تجمل گرایی  شده است که امیدوار هستیم این آفات سبب کمرنگ شده این سنت زیبا نشود، تنوع و گوناگونی در غذا و خوراکی های معمول این شب فی نفسه بد نیست اما تا جایی که اثر این تنوع و گوناگونی باعث کمرنگ شدن روابط و سرد شدن محافل نشود چرا که در گذشته آنچه در این محافل مورد استفاده بود بر اساس توانمندی و وسع هرخانواده متفاوت بود و حتی توان تأمین همه میوه‌های فصل برای همه خانواده‌ها مقدور نبود و اغلب شب‌چره هم با تخمه هندوانه و خربزه ای که از قبل خشک و نگهداری شده بود مهیّا می‌شد.

وی تأکید کرد: شب چلّه از قدیم، غالبا در منزل بزرگ فامیل برپا می‌شد و همه اعضای فامیل دور هم جمع می‌شدند و به بگو بخند و نقل داستان و شعر و ... می‌پرداختند و بچه‌ها هم در این بین اسباب بازیگوشی خود را فراهم می‌کردند و می‌بینیم که صله رحم در همدان از جایگاه ویژه ای برخوردار است چراکه شب نشینی در شب‌های زمستان در بین مردم همدان از دیرباز مرسوم بوده و در طولانی‌ترین شب سال در خانه بزرگ تر فامیل جمع می‌شوند و علاوه بر جشن و سرور از وضعیت یکدیگر جویا می‌شوند.

فریبا نعمتی اظهار کرد:گذشتگان ما این جشن را به زیبایی برگزار می‌کردند و در آن هر کدام از آیین‌هایش پر از مفاهیم با ارزشی است که ریشه در دین اسلام دارد وشادی را با با ابزارهای بسیار ساده به اعضا خانواده هدیه می‌کردند؛کاش نسل امروز هم با وجود زندگی ماشینی و پر مشغله این راه را در پیش گیرند و جشن و سرور در شب یلدا را به نحوی برگزار کنند که غنی از ارزش‌های فرهنگی و دینی باشد.

توصیه‌های معنوی برای شب یلدا

حجت‌الاسلام و المسلمین فاطمی‌پور، معاون فرهنگی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه بوعلی‌سینا نیز در گفت‌وگو با ایکنا اذعان کرد: یکی از شب‌هایی که در سنت ایرانیان به ان توجه شده‌است شب یلدا است که آداب خاصی برای آن مرسوم شده اما باید توجه کرد که عمر انسان ر هر زمانی دارای اهمیت است بالاترین سرمایه هر فردی محسوب می‌شود لذا باید از ساعات طولانی روز در فصل تابستان و شب‌های بلند زمستان به گونه‌ای بهره گرفت که در نامه اعمال به خوبی ثبت شود.

استفاده از وقت جهت انجام عمل خیر آن اوقات را جاوادنه می‌کند

وی افزود: اگر انسان از هرفرصتی و اوقاتی جهت انجام عمل خیر بهره گیرد آن ساعت در عمر او جاوادنه می‌شود و در نامه اعمال او باقی می‌ماند و اگر ساعتی از عمر فرد به بیهودگی سر شود، عمر او از بین رفته است و در روز قیامت حسرت عمر از بین رفته خود را می‌خورد که کاش از فرصت‌های خود به خوبی بهره گرفته‌بود.

وی خاطرنشان کرد: شب یلدا نیز که مقداری از شب‌های دیگر سال طولانی‌تر است فرصتی برای انجام عمل  خیر و تقرب به سوی حضرت دوست است؛ به جا آوردن صله رحم که باعث افزایش روزی و طولانی شدن عمر انسان می‌شود،عبادت از جمله اعمالی است که باید در این شب مورد توجه قرار گیرد البته فراموش نشود که دین مبین اسلام با تفریح و شادی مخالف نیست بلکه آنچه مضموم است گذراندن عمر به بیهودگی و گناه است.

حجت‌الاسلام فاطمی‌پور با تأکید بر پهیز از گناه و غیبت در جشن شب یلدا،اذعان کرد:  جوانان باید مراقب باشند که از حضور در مجالسی که مورد ضایت الهی نیست پرهیز کنند و دراین شب که با شروع امامت حضرت ولی‌عصر(ج) مقارن شده است، از ایشان که نور وجود او روشنایی‌بخش هر تاریکی است یاد کنند و برخی از ویژگی‌های او و منتظرانش را در این شب که همه اقوام حضور دارند،بیان شود.
 
انسان‌های که عاشق عبادت، اوقات خود را وقف عبادت می‌کنند

وی افزود: انسان‌هایی که عاشق عبادت هستند و از صمیم دل آن را دوست می‌دارند، تمام وجود خود را وقف عبادت می‌کنند و هر یک از اعمال و گفتار خود را با نیت تقرب به خداوند انجام می دهند، این گونه افراد جزو برترین‌های مردم شمرده می‌شوند. روزها و شب های زمستان را بهترین فرصت برای راز و نیاز و مناجات با خداوند می‌دانند.

معاون فرهنگی نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه بوعلی سینا گفت: امام صادق (ع) این فرصت نیکو را این گونه معرفی می‌کند: «زمستان، بهار مؤمن است، شب هایش طولانی است که برای عبادت نیمه شب از آن کمک می‌گیرد و روزهایش کوتاه است که برای روزه گرفتن از آن مدد می‌جوید»؛ برخاستن از خواب شیرین در دل شب و اندیشیدن در ملکوت آسمان ها و زمین، خدا و قدرت او و نیز روزه گرفتن در روزهای کوتاه زمستانی، بهترین و خالص ترین عبادت خدای تعالی است؛ رسول خدا (ص) می فرماید: «روزه زمستان، غنیمتی فرح بخش است».

از بیان قصه‌های قرآنی در شب یلدا غافل نشویم

وی خاطرنشان کرد: خداوند در قرآن کریم بندگان خود را به قصه های قرآن توجه داده و هر یک از این سرگذشت‌ها را دارای حکمتی می‌داند که برای انسان‌ها هزاران پند و اندرز در خود نهفته دارد، قرآن تنهاکلامی است که هر اندازه هم تکرار شود کهنه شدنی نیست؛ در شب یلدا و شب‌های زمستانی که دور یکدیگر جمع می‌شویم و پای صحبت بزرگ‌ترها می‌نشینیم، نیکو و شایسته است که به قصه‌های قرآنی توجه کنیم که هیچ گاه کهنه نمی‌شود و خرافات در آن راه ندارد.


گزارش از مریم بیگدلو