مثلث «پرینستون، برلین و تلآویو» در احیای کلام شیعی و اعتزالی
گروه بینالملل: متفکران یهودی هم اکنون در اسرائیل به دنبال ایجاد راهکاری برای سازش تعالیم خشک دین یهود با مدرنیته و جهان با ارزشهای مدرن هستند و مهمترین راه برای رسیدن به این هدف، سازش بین عقل و نقل و یا دین یهود و عقلانیت است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)، علیاکبر ضیائی، متخصص فرق و کلام اسلامی در مقالهای که نسخهای از آن را در اختیار ایکنا قرار داد، آورده است: متفکران یهودی هم اکنون در اسرائیل به دنبال ایجاد راهکاری برای سازش تعالیم خشک دین یهود با مدرنیته و جهان با ارزشهای مدرن هستند و مهمترین راه برای رسیدن به این هدف سازش بین عقل و نقل و یا دین یهود و عقلانیت است.
با گذر زمان دین یهود نیز به جریانهای فکری محافظهکار، ارتودکس و اصلاحطلب تقسیم شده است و اگر در قرون وسطی از خاخامها پرسیده میشد که دیدگاه یهود نسبت به فلان موضوع چیست، اکنون جوانان یهودی از دیدگاه ارتودکسی یا محافظهکاران و یا اصلاحطلبان یهود میپرسند. علاوه بر ایجاد شکافهای عقیدتی در میان قوم یهود مدرنیسم و پست مدرنیسم و لوازم فرهنگی و اعتقادی آنها نیز تأثیرات متعددی بر فرهنگ و دین یهود گذاشته و هم اکنون جامعه یهود در اسرائیل با بحرانهای متعدد فکری و فرهنگی و اعتقادی مواجه است و اگر اسرائیل به دنبال بازسازی فکری جامعه یهود بر نیاید، به زودی جامعه درهم ریخته یهود با اضمحلال مواجه خواهد شد.
به همین علت میبینیم که بسیاری از مراکز علمی و تحقیقاتی اسرائیل از جمله دانشگاه تلآویو و دانشگاه عبری اورشلیم با همکاری مصححان و محققان آلمانی و ایرانی و اروپایی درصدد شناسایی میراث عقلی قرون نهم تا سیزدهم میلادی شامل کلام شیعی، زیدی، اسماعیلی و معتزلی هستند و با حمایتهای مالی شورای پژوهش اروپا و دانشگاههای اسرائیل متون مذکور را تحقیق و منتشر میکنند. این جریان نوظهور که میتوان از آن احیای مجدد کلام یهود برای تحکیم میراث فرهنگی و دینی یهودیت در قرن معاصر نام برد، شباهت فراوانی به تلاشهای مستمر متکلمان یهود در قرون وسطی دارد. جریانهای کلامی یهود در حد فاصل قرنهای نهم تا سیزدهم میلادی به مطالعه و بررسی و تجزیه و تحلیل آثار کلامی اسلامی پرداختند تا بتوانند آموزههای دینی خود را بازسازی و احیا کنند؛ زیرا متکلمان اسلامی در آن زمان با ترجمه بسیاری از متون فلسفی یونان و بازسازی آن فلسفه بر اساس دیدگاه توحیدی پیشرفت شگرفی در علوم عقلی کرده و قوم یهود از این غافله فکری به شدت عقب مانده بودند. در آن دوره از متکلمان قرائیمی(قرائیم، فرقهای یهودی بودند که در نیمۀ دوم سدۀ ۲ق/۸م در بابل ظهور کردند) افرادی چون یافث بنعلی، ابویوسف قرقسانی، یوسف بصیر و از حاخامها افرادی چون داود مقمص، سعدیا گائون و داود بن مروان بابلی به مطالعه و بررسی آثار کلامی شیعی و اعتزالی پرداختند و از این طریق توانستند جریان فکری یهودی را که به رکود گراییده بود، احیا کنند.
اکنون با تشکیل اسرائیل و قرار گرفتن دین یهود به عنوان مذهب رسمی این رژیم چالشهای فکری و اعتقادی فراتر از دغدغههای حاخامها و متکلمان دوره قرون وسطی بوده و اگر رژیم اسرائیل نتواند بر بحرانهای فکری و اعتقادی قرن بیست و یکم فائق آید، این رژیم از درون پوسیده و از هم فرو میپاشد، بنابراین اقدامی شبیه متکلمان قرون وسطی در حال شکلگیری است و چون این جریان در ابتدا از مراکز علمی آلمان شروع شده است، تعدادی از محققان نیز به این جریان پیوسته و در احیای کلام عقلانی با همکاری دانشگاههای اسرائیل فعالیت میکنند. از نظر دانشپژوهان اسرائیلی و آلمانی کلام اعتزالی بر کلام شیعی امامی و زیدی و اسماعیلی سایه افکنده و احیای هر یک از کتب کلامی شیعی به منزله احیای متونی است که میتواند خط فکری جامعه یهودی را منسجم و هماهنگ و از زوال و نابودی محافظت کند.
همانگونه که میدانیم کلام شیعی و اعتزالی بر استقلال عقل در شناخت احکام دینی و اخلاقی تأکید میورزند و عقل را در کنار نقل (قرآن و سنت) معتبر میدانند. سنت فکری حاخامی در الهیات یهودی بیشتر متأثر از کتاب مقدس عبرانی و اسطورههای دینی حاخامها استوار بود و این کلام بیشتر به نقلیات شباهت داشت تا عقلیات و به همین علت چنین کلام منقولی نمیتوانست در برابر بحرانهای فکری ناشی از ظهور کلام عقلانی اسلامی و تفکرات یونانی مآبی قرون وسطی که از ورود فلسفه یونان به مشرق زمین به وجود آمده بودند، مقاومت کند و متفکران قوم یهود با مطالعه و بررسی کلام عقلی اسلامی درصدد بازسازی کلام یهودی برآمدند و با تشکیل اسرائیل و تشکیل حکومت دینی یهود نیز همین کلام یهودی نیز تاب مقاومت در برابر تفکرات جدید و هجوم فرهنگی غرب ندارد و به نظر می رسد که بسیاری از یهودیان جهان کنونی نیز نتوانستهاند میان جریانهای فکری معاصر در اسرائیل و تعالیم سنتی یهود رابطه منطقی و عقلانی برقرار کنند و به همین علت احیای مجدد کلام یهود بر اساس میراث دینی قرون وسطی امری ضروری مینماید.
تفکرات اشعریسم در کلام اسلامی به علت لغزیدن به سمت نقلگرایی به گونهای است که نمیتواند مشکلی از بحرانهای فکری و اعتقادی قوم یهود را حل و فصل کند؛ زیرا مکتب عقلی قوم یهود مشحون از تناقضات کلامی و عقلی است و میراث نقلی اسلامی نیز وجه اشتراکی با کلام یهود نداشته و نمیتواند مشکلی از مسائل عقلی و کلامی قوم یهود را حل کند. بنابراین باید به دنبال میراثی عقلی باشند که قوم یهود با آن میراث آشنا بوده و در قرون گذشته توانسته است با الگوبرداری از آن مشکلات فکری و اعتقادی و در نهایت سیاسی و اجتماعی و اخلاقی خود را مرتفع کند و این تجربه در قرون نهم تا سیزدهم میلادی توسط متکلمان حاخامی و قرائیمی و فیلسوفانی چون ابن میمون تحقق پذیرفت. ابن میمون و متفکران یهودی با بررسی و مطالعه آثار کلام عقلانی شیعی و اعتزالی توانستند دیدگاههای سنتی یهودی را بر برهانهای عقلی و استدلالهای فلسفی استوار کنند و بر مشروعیت دین یهود در برابر متکلمان مسلمان و مسیحی تأکید ورزند. ابن میمون نزد ابن افلح، یکی از شاگردان ابوبکر ابن صائغ به تحصیل پرداخته بود. وی ضمن آشنایی با آثار ابن رشد دیدگاههای فلسفی خود را در کتاب دلالة الحائرین بر اساس بهرهگیری از دستاوردهای فلاسفه اسلامی مطرح کرده است.
کتاب سنت خطی یمنی «Yemeni Manuscript Tradition» درباره نسخ خطی یمن و نقش آن در توسعه علم مکتوب از قرن اول هجری تا دوره معاصر است. در این کتاب کودیکولوژی، نقد متن و تاریخ فرهنگی و اجتماعی یمن در دورههای مختلف نیز مورد بررسی قرار گرفته است. نویسندگان این کتاب دیوید هولنبرگ، استادیار دانشگاه پرینستون و کریستف رواخ مدیر دپاتمان شرقشناسی کتابخانه ملی برلین و زابینه اشمیتکه استاد مطالعات تاریخی و اسلامشناسی پرینستون است که آن را در سال 2015 به انگلیسی منتشر کردهاند. کلام زیدی از منظر شرقشناسان جزو میراث اعتزالی به شمار میرود و بسیاری از نسخ خطی معتزلی نیز در کتابخانههای خطی یمن مشاهده شده و از این جهت مورد توجه محققان دانشگاههای اسرائیل نیز قرار گرفته است. کتاب ابن حزم قرطبی، زندگی و آثار بحثانگیز او The Ibn Hazm of Cordoba: The life and Works of a Controversial Thinker مجموعه مقالاتی است که توسط کاملیا آدانگ استادیار مطالعات اسلامی دانشگاه تل آویو از نویسندگانی چون زابینه اشمیتکه در باره دیدگاه ابن حزم در زمینه اشعریه و معتزله، لیغ چیپمان از دانشگاه عبری اورشلیم درباره کتابشناسی منابع دست دوم نوشته شدهاند. کامیلا آدانگ که متخصص دیالوگ بین اسلام و یهود است مقاله خود را تحت عنوان نخستین تحولات در آثار ابن حزم ارائه کرده است. کامیلا آدانگ همچنین مقالهای درباره نویسندگان مسلمان و یهودیت و انجیل عبری از ابن ربان تا ابن حزم نگاشته است. کتاب انجیل عربی Biblia Arabica یکی از مهمترین مطالعات سفارشی توسط سازمان DFG در آلمان به مبلغ 1.6 میلیون یورو به پژوهشگران دانشگاه تلآویو و دانشکده انتین علوم انسانی آن دانشگاه و دپارتمان مطالعات عربی و اسلامی به ریاست کامیلا آدانگ و مریا پولیاک از دپارتمان مطالعات فرهنگی عبری دانشگاه تلآویو با همکاری زابینه اشمیتکه از پرینستون بوده است. هدف از انجام این تحقیقات بررسی تأثیرپذیری مسلمانان از انجیل و تأثیر قرآن بر ترجمه عربی انجیل در میان مسلمانان و مسیحیان و یهودیان در قرون وسطی است.
از دیگر همکاران این طرح بزرگ الکساندر تریگر کارشناس ارشد از اسرائیل است. الکساندر تریگر از نویسندگان مرتبط با دانشگاه عبری اورشلیم بوده که مطالعات خود را بر عقلگرایی اسلامی به ویژه معتزله و شیعه متمرکز کرده است. وی دکترای خود را از دانشگاه ییل دریافت کرده و اهل سن پترزبورگ است. تریگر کتاب را تحت عنوان نشأت علم کلام Origins of Kalam توسط انتشارات اکسفورد در آوریل 2014 منتشر کرده است. وی اعتقاد دارد که علم کلام اسلامی از علم کلام مسیحی در عراق و سوریه تأثیر پذیرفته است.
همان گونه که اشاره شد کلام شیعی شامل امامیه اثناعشری، زیدی و اسماعیلی به علت دارای بودن ویژگیهای عقلانی از دیرباز مورد توجه متکلمان یهودی قرار داشته و بیشتر مطالعاتی که هم اکنون در این زمینه صورت میگیرد، با هدف بازشناسی این ارزشهای عقلی و بازسازی الهیات و کلام یهود در دوره معاصر است. نشریه مطالعات شیعی زیر نظر زابینه اشمیتکه با همکاری انستیتو مطالعات عالی دانشگاه پرینستون منتشر میشود. سردبیران این نشریه هدف از انتشار آن را چنین گفتهاند: هدف از انتشار نشریه مطالعات شیعی کمک به کشف، ارزیابی و تفسیر سنتهای مختلف عقلانی در طول تاریخ شیعه است. مثلث پرینستون، تل آویو و برلین مطالعات شیعه شناسی را با هدف کشف ذخائر عقلانی سرعت بخشیدهاند. زابینه اشمیتکه استاد مطالعات اسلامى در دانشگاه آزاد برلین و استاد مطالعات تاریخى در انستیتو مطالعات پیشرفته دانشگاه عبرى اورشلیم در اسرائیل است.
اشمیتکه متولد 1964 در آلمان و مدرک کارشناسى را از دانشگاه عبریِ اورشلیم دریافت کرده است. عنوان پایان نامه دکترى وى نیز اندیشههاى کلامى علامه حلى بوده است. وی در سال 2002 م به دلیل تألیف و انتشار کتاب کلام، فلسفه و تصوف نزد شیعه دوازده امامى، جهان اندیشههاى ابن ابى جمهور احسایى به زبان آلمانى جایزه جهانى کتاب سال جمهورى اسلامى ایران را دریافت کرد. او در سال 2003 پروژه نسخههای خطی معتزلی را بنیان نهاد و از مؤسسه آلمانی فریتس توسن Fritz Thyssen Foundation تا کنون کمک مالی دریافت کرده است. وی تا سال 2006 به همراه تزوی لانگرمن Tzvi Langermann استاد دانشگاه بار ایلان در تل آویو از کمک مالی بنیاد پژوهش آلمان-اسرائیل برای مطالعه و تحقیق درباره ابن کمونه برخوردار شد. لانگرمن متخصص روابط یهود و اسلام در اسرائیل است. بنیاد پژوهش آلمان-اسرائیل در آلمان (GIF) براى تشویق همکارى استادان آلمانى و اسرائیلى در سال 1986 تأسیس شده است. نتیجه مطالعات و تحقیقات اشمیتکه تحت عنوان کتاب فیلسوف یهودی بغداد ابن کمونه و آثار او در ضمن سلسلۀ «مطالعات ایرانی ـ اسلامی» از سوی پژوهشکدۀ مطالعات اسلامی اصفهان به قلم زابینه اشمیتکه و رضا پورجوادی منتشر شد. وی بین سالهاى 2005ـ2007 م به دلیل شرکت در پروژه نسخههاى خطى معتزلى از کمک مالی بنیاد فریتس توسن آلمان نیز برخوردار شد و بین سالهاى 2005ـ2006 در مقام همکار ویلفرد مادلونگ و هماهنگکننده گروه پژوهشى اعتزال در اسلام و یهودیت در این پروژه انستیتو مطالعات پیشرفته دانشگاه عبرى اورشلیم شرکت کرد. وى در ماه مارس سال 2006 به عنوان استاد مدعو به مدرسه عملى پژوهشهاى عالی در پاریس براى پروژه آثار جدلى اسلامى علیه یهودیت دعوت شد.
اشمیتکه از سال 2009 تاکنون از اعضاى هیئت مدیره سالنامه «اشراق: فلسفه اسلامی» است که با همکارى انستیتو فلسفه فرهنگستان علوم روسیه و مؤسسه حکمت و فلسفه ایران منتشر مىشود. وى همچنین در سال 2009 یکى از اعضاى هیئت سازماندهى حدود و مرزهاى آلمانى ـ اسرائیلى علوم انسانى در بنیاد الکساندر فن هومبولت در آلمان به شمار مىرود.
براى مدت پنج سال یعنی تا سال 2013 کمک مالى شوراى پژوهش اروپا به مبلغ 86/1 میلیون یورو را به خود داد. این کمک تحت پروژهاى با عنوان بازشناسى عقلگرایى کلامى در دورههاى میانى قرون دهم تا سیزدهم میلادی و با هدف حمایت از پژوهشگران ایرانی و اروپایی به وى پرداخت شده است.
بخشی از بودجه این طرح برای حمایت از پژوهشگران اسرائیلی جهت شناسایی منابع عقلی اعتزالی و شیعی قرون 10-13 میلادی هزینه شده است. قرون نهم تا دوازدهم اوج شکلگیری کلام اعتزالی و بهرهبرداری متکلمان یهود از کلام عقلی اسلامی نیز بوده و هدف از این سرمایهگذاری احیای مجدد کلام عقلی در بازسازی کلام یهودی و پاسخ به نیازهای عقلی انسان مدرن یهودی بوده است. اشمیتکه کتاب خلاصه النظر تألیف مؤلّف شیعى و معتزلى را در 220 صفحه در سال 1385 ش توسط مؤسسه پژوهشى حکمت و فلسفه ایران و مؤسسه مطالعات اسلامى دانشگاه آزاد برلین منتشر کرده است.
مجموعه ای از نویسندگان یهودی چون الیوت کوسگرو و دیوید ولپه و کارول بالین در کتاب الهیات یهودی در عصر کنونی در مقدمه کتاب نوشتهاند: «در هر نقطه عطف تاریخی یهود، یهودیان به این نتیجه رسیدهاند که برای ادامه حیات اجتماعی خود نیازمند یک الهیات پویا هستند.» رکود عقیدتی در یهود سبب میشود تا هویت دینی آنان مضمحل و در نتیجه جامعه سیاسی یهود با چالش جدی برای مقابله با افکار و ایدئولوژیهای متعدد مواجه گردد.
یهودیت در دوره قرون وسطی با مسائلی روبرو بود که یهودیت معاصر در دوره کنونی با آنها مواجه نیست. یهودیان در آن دوره بیشتر با مسائل درون مذهبی مواجه بودند و بر اساس تعالیم حاخامهای سنتی مشکلات دینی خود را حل و فصل میکردند. مباحثی چون رابطه اخلاق و دین و تبعیت از حکومت دینی یهود و دایره اخلاق پزشکی و مانند آنها در عصر کنونی از جمله مسائلی است که ذهن بسیاری از یهودیان را به خود مشغول کرده است.
