عباسیمقدم تبیین کرد:
وظایف نهادی در پاسخ به شبهات و ملزومات اجتماعی
گروه جامعه: یک متخصص علوم قرآن و حدیث به تبیین وظیفه رسانهها و نهادهای فرهنگی و ارتباطی در برابر نظریات و دیدگاههای جدید در عرصه مباحث فرهنگی و دینی و ضرورت انجام این کار پرداخت.
مصطفی عباسی مقدم، دکترای علوم قرآن و حدیث در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)، به تبیین وظیفه رسانهها و نهادهای فرهنگی و ارتباطی در برابر نظریات و دیدگاههای جدید به ویژه در عرصه مباحث فرهنگی و دینی پرداخت و گفت: وظیفه همه متفکران، دلسوزان، اساتید، روحانیون و صاحبنظران و متصدیان امور فرهنگی آن است که قدری پیش از عموم جامعه مسائل جدید و دغدغهها و آسیبهای نو را شناسایی و مورد بررسی قرار دهند و پس از مطالعه همه جانبه برای آن چارهاندیشی کنند.
وی با تأکید بر اینکه این چارهاندیشی گاهی باید به شکل پاسخگویی با معیارهای علمی و با نگاه به عقبه و پیشینه موضوع و با نگاه به آینده باشد تا مشکل جدیدی پدید نیاورد اظهار کرد: گاهی نیز چارهاندیشی به معنای تولید محصول یا اندیشه است که رقیب آن محصولات وارداتی باشد. گاهی نیز نیاز به تولید رسانهای یا ادبی و یا سینمایی است، به طور مثال در برابر اهانت به مقدسات بنظر میرسد بیشتر کارهای هنری در سطح جهانی و یا آثار ادبی جذاب میتواند پاسخگو و مفید باشد.
ارزیابی عملکرد نهادهایی که مرجعیت مسائل دینی و فرهنگی دارند
وی در ارزیابی خود در زمینه نحوه عملکرد نهادهایی که مرجعیت مسائل دینی و فرهنگی در برابر پاسخگویی و حل مشکلات و شبهات را دارند گفت: بنظر میرسد حوزه و دانشگاه هر یک درگیر دغدغههای درونی خود هستند و کمتر در اندیشه جدی و همه جانبه برای طرح مسائل و روشهای نوین دینداری، دینآموزی و دینپژوهی تلاش کنند.
عباسی مقدم ادامه داد: البته بخشهایی از حوزه با تدبیر نهادهای فرهنگی و حاکمیتی تلاشهایی برای پاسخگویی به شبهات دارند ولی این برایند حرکت کلی حوزه نیست. دانشگاهها نیز بایستی با تدبیر وزارتین بیشتر به فکر این موضوع باشند. نهاد نمانیدگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها نیز بهتر است اندکی از لاک فعالیتهای سیاسی به درآید و به فعالیت و دغدغههای فرهنگی و علمی از جمله پاسخ به شبهات اهمیت دهد.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا رسانهها به ویژه صدا و سیما نقش و رسالت خود را در پاسخگویی به شبهات و تبیین درست و کامل اندیشههای نوین دینی ایفا میکنند تصریح کرد: شکی نیست که رسانهها باید انعکاس دهنده یافتههای علمی و پژوهشی و نظریه پردازی حوزه و دانشگاه با استفاده از روشها و ابزارهای نوین باشند. هر چند که حوزه و دانشگاه نیز آنچنان که باید به طور مطلوب به وظیفه خود عمل نمیکنند، اما در مورد همین محتوای موجود نیز رسانهها به طور کافی، مناسب و شایسته به کار طرح دیدگاههای نو و پاسخ به شبههها و سؤالات روز نمیپردازند.
وی با تأکید بر اینکه رسانههای کشورمان در بسیاری موارد در تنگناهای خودسانسوری و احتیاطهای ناروا از طرح بسیاری از مسائل پرهیز میکنند که نتیجه آن جدیتر شدن مشکلات و ابهامات است گفت: در برخی موارد طرح یک مسأله یا شبهه ممکن است به ترویج آن شبهه در بین دیگر افراد جامعه نیز منجر شود، اما حقیقت آن است که در شرایط کنونی و کارکرد گسترده وسایل ارتباط جمعی همه شبهات در همه جا و برای همگان مطرح است، بنابراین مهم تر از اصل طرح مسائل نحوه و شیوه طرح آنها است که اگر جذاب و موثر و با زبان گویا باشد میتواند به پاسخ مناسب برسد.
لزوم استفاده از بیان شفاف، گویا و ادبیات غنی و هنرهای مختلف
وی استفاده از بیان شفاف، گویا و ادبیات غنی و بکارگیری هنرهای مختلف را در رسیدن به پاسخ صحیح به شبهات مؤثر خواند و گفت: یک فیلم سینمایی یا سریال قومی میتواند بیش از چندین کتاب و درس یک ایده یا ارزش را ترویج کند و به سبب عرضه آن در میان میلیونها انسان اثرگذاری بیشتری داشته باشد.
برخورداری صدا و سیما از بیشترین تأثیرگذاری در زمینه پاسخ به شبهات
وی صدا و سیما را از بیشترین تأثیرگذاری در این زمینه برخوردار دانست و اظهار کرد: صدا و سیما میتواند با قدرت و صلابت و بدون تردید و دودلی وارد عرصه پاسخگویی شده و از احتیاطهای بیاندازه عدهای و تهدیدهای گروه دیگری نهراسد و با هدف روشنگری و دفع خطرات شبهات ویرانگر وارد میدان شود. همچنین از اساتید و پژوهشگران برجسته و مخلص بهره ببرد و خالصانه از دین و ایمان مردم دفاع کند. جلوگیری از نفوذ و گسترش اندیشههای خطرناک و تلاش برای طرح و ترویج نظریههای نوگرایانه و امروزین باید با نگاهی نو به نسلهای جدید عرضه شود و به جاذبه و کارایی و کاربست آن بیافزاید.
حرکت محافظهکارانه صدا و سیما
عباسی مقدم حرکت صدا و سیما را در حال حاضر بسیار محافظه کارانه ارزیابی کرد و گفت: این نهاد مهم از طرح موضوعات اساسی مسئله دار، بخاطر هراس از اعتراض برخی محافل پرهیز میکند و در برابر اصرار برخی دلسوزان و صاحبنظران، تنها به بحثهای کلیشهای، تکراری و یکطرفه بسنده میکند.
این دکترای علوم قرآن و حدیث افزود: موضوعاتی مثل ویژگی نقاط مثبت و منفی نظام حکومتی جمهوری اسلامی، نقدهای مطرح شده درباره ساختارهای قانونی نظام مثل شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای نگهبان، موضوعات عقیدتی مانند اجبار در دین و دینداری، ارتداد و قوانین آن، تندرویها و کندرویها در مسئله مهدویت، علائم ظهور، مباحث مربوط به اختلافات قابل طرح شیعه سنی و راههای افزایش وحدت میان فرق اسلامی و مباحث تاریخی همچون نحوه ورود اسلام به ایران و ارتباط متقابل اسلام و ایران، تاریخ عرفان و تصوف در ایران و جهان و تبعات فرهنگی آن، آداب و سنن خرافی امام زادههای بی پایه و موارد دیگر و همچنین مباحث فکری و مکاتب جدید در کلام و جامعه شناسی و روانشناسی و دیدگاههای اخیر پیرامون وحی نبوی و خاستگاه الفاظ و معانی قرآن که همگی میتوانند در فضایی علمی و منصفانه مورد بررسی و کاوش قرار گیرند و مخاطبان رسانه با نگرش عمیق نسبت به دیدگاههای مخالف ارزیابی ویژه خود را داشته باشند.
عباسی مقدم در پاسخ به این سوال که آیا فضای عمومی و رسانههای مجازی برای طرح مسائل جدید و حساس دینی مناسب هستند یا بایستی این گونه مباحث را تنها در محیطهای آکادمیک و حوزوی مطرح کرد، گفت: اغلب مباحث فکری و دینی و شبهات پیرامون آن، آنچنان عمومیت یافته و در محافل مختلف مطرح شدهاند که ترس از طرح مجدد آنها موردی ندارد. مثل آنچه درباره بشری بودن یا الهی بودن گزارههای قرآنی مطرح میشود، یا در باب تحریف قرآن شبهه افکنده میشود. اینها را باید با شفافیت مطرح و پاسخ داد، چه اشکال دارد که مردم معتقد به قرآن و حدیث معتبر بدانند که تعدادی روایات درباره تحریف داریم که البته از سوی اکثریت علما محل نقد و اشکال هستند و یا فلان عالم چند قرن گذشته اذان و اقامه معروف را به گونهای دیگر میخوانده است و یا فیض کاشانی درباره موسیقی نظرات متفاوتی نسبت به اغلب فقها دارد.
تنشهای مذهبی یا اختلالات امنیتی استثنا هستند
عباسیمقدم افزود: تنها استثنایی که در طرح مباحث میتوان بیان کرد، موضوعاتی است که میتواند موجب تنشهای مذهبی یا اختلالات امنیتی در جامعه ایرانی یا در سطح منطقه و جهان به ویژه جهان اسلام شود و یا موضوعاتی که فایده مشخص و نتیجه ارزشمندی در برنداشته باشد و یا اختلافات مذهبی یا قومی را دامن بزند.
وی به ارائه راهکار برای مصونیت بخشی به جامعه به ویژه اقشار جوان و آینده ساز در برابر هجوم فکری دگراندیشان و شبهه افکنی رقیبان پرداخت و گفت: برای مصون سازی جامعه در برابر دیدگاههای نو و شبهات چند نکته را باید در نظر داشت. اول اینکه لازمه یک جامعه پویا و پیشرو طرح دیدگاههای و نظریههای جدید است که حاصل تحولگرایی، پویایی و نوگرایی نخبگان و به ویژه جوانان آن جامعه است. بنابراین نه تنها نباید از این نوگراییها و طرح آنها ترسید، بلکه باید بطور سامانمند امکان طرح و انعکاس این دیدگاههای نو و ابتکارات را در سطوح مختلف جامعه فراهم کرد تا هیچ فکری در ذهن نماند و هیچ دغدغهای بغض در گلو نشود.
ترویج فرهنگ مطالعه، جستجو و تفکر
وی راهکار دوم را ترویج فرهنگ مطالعه و جستجو و تفکر در همه مسائل دانست و عنوان کرد: اگر این فرهنگ والا در جامعه رواج یابد بسیاری از نظریههای تو خالی بزک شده یا مکاتب انحرافی پرزرق و برق یا خرافههای بظاهر مذهبی نخواهند توانست در فکر و خلق و خوی مردم نفوذ کنند، پس نیازی به مقابله نیز نخواهد داشت.
وی بر رصد و دیدهبانی از سوی نخبگان فرهنگی و علمی تأکید و تصریح کرد: نباید اجازه داد بسیاری از شبههها و هجمهها و نفوذها عملی شود و این مستلزم تیزبینی و توجه جدی مسئولان به نظرات دیده بانان فرهنگی و فکری جامعه است.
وی با بیان اینکه در صورت تحقق نفوذ یک شبهه و نظریه بنیان کن و خطرناک روشهای مقابله با آن باید به طور جامع و همه جانبه به همفکری همه نهادهای دانشی و پژوهشی و فرهنگی تعیین و به اجرا گذاشته شود گفت: این در حالی است که موضوع به شکل پراکنده و بدون هماهنگی معالجه میگردد و مورد تسویه حسابهای جناحی واقع میشود که در این صورت دین و جامعه هر دو مورد حمله واقع میشوند.
عباسی مقدم آنچه برای تقویت کلی جبهه خودی در عرصه دیدگاه و فکر و شبههستیزی اساسیتر و در درازمدت اثرگذارتر است را ایجاد مجال نظریه پردازی و آزاداندیشی واقعی دانست که میتواند پشتوانه طرحها و مباحث جدی و مورد نیاز فرهنگی باشد و هویت فرهنگی و فکری جامعه را قوت و استحکام بخشد.
وی با اشاره به اینکه در جامعه ما در عرصههای فرهنگی همانند عرصههای اقتصادی، مصلحتاندیشیهای خودمحورانه و یا جناح گرایانه بیش از حد لزوم رعایت شده و برخی از افراد و نهادها را نسبت به انجام جدی وظایفشان غافل و بی تفاوت کرده است گفت: اگر نظام ارزیابی و پاسخگویی مسئولان و نهادها جدی گرفته شود و هرگونه خطا یا کوتاهی یا غفلت سازمانی و فرهنگی و یا خطاکاری مأموریت نادیده گرفته نشود و در آینده آن فرد و سازمان بهطور جدی مؤثر باشد، قطعا پس از مدتی موجب تقویت انگیزه و دقت و پایبندی افراد به قوانین و مقررات و به تبع آن نسبت به موازین شرعی و اخلاقی میشود.
وی با تأکید بر اینکه این چارهاندیشی گاهی باید به شکل پاسخگویی با معیارهای علمی و با نگاه به عقبه و پیشینه موضوع و با نگاه به آینده باشد تا مشکل جدیدی پدید نیاورد اظهار کرد: گاهی نیز چارهاندیشی به معنای تولید محصول یا اندیشه است که رقیب آن محصولات وارداتی باشد. گاهی نیز نیاز به تولید رسانهای یا ادبی و یا سینمایی است، به طور مثال در برابر اهانت به مقدسات بنظر میرسد بیشتر کارهای هنری در سطح جهانی و یا آثار ادبی جذاب میتواند پاسخگو و مفید باشد.
ارزیابی عملکرد نهادهایی که مرجعیت مسائل دینی و فرهنگی دارند
وی در ارزیابی خود در زمینه نحوه عملکرد نهادهایی که مرجعیت مسائل دینی و فرهنگی در برابر پاسخگویی و حل مشکلات و شبهات را دارند گفت: بنظر میرسد حوزه و دانشگاه هر یک درگیر دغدغههای درونی خود هستند و کمتر در اندیشه جدی و همه جانبه برای طرح مسائل و روشهای نوین دینداری، دینآموزی و دینپژوهی تلاش کنند.
عباسی مقدم ادامه داد: البته بخشهایی از حوزه با تدبیر نهادهای فرهنگی و حاکمیتی تلاشهایی برای پاسخگویی به شبهات دارند ولی این برایند حرکت کلی حوزه نیست. دانشگاهها نیز بایستی با تدبیر وزارتین بیشتر به فکر این موضوع باشند. نهاد نمانیدگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها نیز بهتر است اندکی از لاک فعالیتهای سیاسی به درآید و به فعالیت و دغدغههای فرهنگی و علمی از جمله پاسخ به شبهات اهمیت دهد.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا رسانهها به ویژه صدا و سیما نقش و رسالت خود را در پاسخگویی به شبهات و تبیین درست و کامل اندیشههای نوین دینی ایفا میکنند تصریح کرد: شکی نیست که رسانهها باید انعکاس دهنده یافتههای علمی و پژوهشی و نظریه پردازی حوزه و دانشگاه با استفاده از روشها و ابزارهای نوین باشند. هر چند که حوزه و دانشگاه نیز آنچنان که باید به طور مطلوب به وظیفه خود عمل نمیکنند، اما در مورد همین محتوای موجود نیز رسانهها به طور کافی، مناسب و شایسته به کار طرح دیدگاههای نو و پاسخ به شبههها و سؤالات روز نمیپردازند.
وی با تأکید بر اینکه رسانههای کشورمان در بسیاری موارد در تنگناهای خودسانسوری و احتیاطهای ناروا از طرح بسیاری از مسائل پرهیز میکنند که نتیجه آن جدیتر شدن مشکلات و ابهامات است گفت: در برخی موارد طرح یک مسأله یا شبهه ممکن است به ترویج آن شبهه در بین دیگر افراد جامعه نیز منجر شود، اما حقیقت آن است که در شرایط کنونی و کارکرد گسترده وسایل ارتباط جمعی همه شبهات در همه جا و برای همگان مطرح است، بنابراین مهم تر از اصل طرح مسائل نحوه و شیوه طرح آنها است که اگر جذاب و موثر و با زبان گویا باشد میتواند به پاسخ مناسب برسد.
لزوم استفاده از بیان شفاف، گویا و ادبیات غنی و هنرهای مختلف
وی استفاده از بیان شفاف، گویا و ادبیات غنی و بکارگیری هنرهای مختلف را در رسیدن به پاسخ صحیح به شبهات مؤثر خواند و گفت: یک فیلم سینمایی یا سریال قومی میتواند بیش از چندین کتاب و درس یک ایده یا ارزش را ترویج کند و به سبب عرضه آن در میان میلیونها انسان اثرگذاری بیشتری داشته باشد.
برخورداری صدا و سیما از بیشترین تأثیرگذاری در زمینه پاسخ به شبهات
وی صدا و سیما را از بیشترین تأثیرگذاری در این زمینه برخوردار دانست و اظهار کرد: صدا و سیما میتواند با قدرت و صلابت و بدون تردید و دودلی وارد عرصه پاسخگویی شده و از احتیاطهای بیاندازه عدهای و تهدیدهای گروه دیگری نهراسد و با هدف روشنگری و دفع خطرات شبهات ویرانگر وارد میدان شود. همچنین از اساتید و پژوهشگران برجسته و مخلص بهره ببرد و خالصانه از دین و ایمان مردم دفاع کند. جلوگیری از نفوذ و گسترش اندیشههای خطرناک و تلاش برای طرح و ترویج نظریههای نوگرایانه و امروزین باید با نگاهی نو به نسلهای جدید عرضه شود و به جاذبه و کارایی و کاربست آن بیافزاید.
حرکت محافظهکارانه صدا و سیما
عباسی مقدم حرکت صدا و سیما را در حال حاضر بسیار محافظه کارانه ارزیابی کرد و گفت: این نهاد مهم از طرح موضوعات اساسی مسئله دار، بخاطر هراس از اعتراض برخی محافل پرهیز میکند و در برابر اصرار برخی دلسوزان و صاحبنظران، تنها به بحثهای کلیشهای، تکراری و یکطرفه بسنده میکند.
این دکترای علوم قرآن و حدیث افزود: موضوعاتی مثل ویژگی نقاط مثبت و منفی نظام حکومتی جمهوری اسلامی، نقدهای مطرح شده درباره ساختارهای قانونی نظام مثل شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای نگهبان، موضوعات عقیدتی مانند اجبار در دین و دینداری، ارتداد و قوانین آن، تندرویها و کندرویها در مسئله مهدویت، علائم ظهور، مباحث مربوط به اختلافات قابل طرح شیعه سنی و راههای افزایش وحدت میان فرق اسلامی و مباحث تاریخی همچون نحوه ورود اسلام به ایران و ارتباط متقابل اسلام و ایران، تاریخ عرفان و تصوف در ایران و جهان و تبعات فرهنگی آن، آداب و سنن خرافی امام زادههای بی پایه و موارد دیگر و همچنین مباحث فکری و مکاتب جدید در کلام و جامعه شناسی و روانشناسی و دیدگاههای اخیر پیرامون وحی نبوی و خاستگاه الفاظ و معانی قرآن که همگی میتوانند در فضایی علمی و منصفانه مورد بررسی و کاوش قرار گیرند و مخاطبان رسانه با نگرش عمیق نسبت به دیدگاههای مخالف ارزیابی ویژه خود را داشته باشند.
عباسی مقدم در پاسخ به این سوال که آیا فضای عمومی و رسانههای مجازی برای طرح مسائل جدید و حساس دینی مناسب هستند یا بایستی این گونه مباحث را تنها در محیطهای آکادمیک و حوزوی مطرح کرد، گفت: اغلب مباحث فکری و دینی و شبهات پیرامون آن، آنچنان عمومیت یافته و در محافل مختلف مطرح شدهاند که ترس از طرح مجدد آنها موردی ندارد. مثل آنچه درباره بشری بودن یا الهی بودن گزارههای قرآنی مطرح میشود، یا در باب تحریف قرآن شبهه افکنده میشود. اینها را باید با شفافیت مطرح و پاسخ داد، چه اشکال دارد که مردم معتقد به قرآن و حدیث معتبر بدانند که تعدادی روایات درباره تحریف داریم که البته از سوی اکثریت علما محل نقد و اشکال هستند و یا فلان عالم چند قرن گذشته اذان و اقامه معروف را به گونهای دیگر میخوانده است و یا فیض کاشانی درباره موسیقی نظرات متفاوتی نسبت به اغلب فقها دارد.
تنشهای مذهبی یا اختلالات امنیتی استثنا هستند
عباسیمقدم افزود: تنها استثنایی که در طرح مباحث میتوان بیان کرد، موضوعاتی است که میتواند موجب تنشهای مذهبی یا اختلالات امنیتی در جامعه ایرانی یا در سطح منطقه و جهان به ویژه جهان اسلام شود و یا موضوعاتی که فایده مشخص و نتیجه ارزشمندی در برنداشته باشد و یا اختلافات مذهبی یا قومی را دامن بزند.
وی به ارائه راهکار برای مصونیت بخشی به جامعه به ویژه اقشار جوان و آینده ساز در برابر هجوم فکری دگراندیشان و شبهه افکنی رقیبان پرداخت و گفت: برای مصون سازی جامعه در برابر دیدگاههای نو و شبهات چند نکته را باید در نظر داشت. اول اینکه لازمه یک جامعه پویا و پیشرو طرح دیدگاههای و نظریههای جدید است که حاصل تحولگرایی، پویایی و نوگرایی نخبگان و به ویژه جوانان آن جامعه است. بنابراین نه تنها نباید از این نوگراییها و طرح آنها ترسید، بلکه باید بطور سامانمند امکان طرح و انعکاس این دیدگاههای نو و ابتکارات را در سطوح مختلف جامعه فراهم کرد تا هیچ فکری در ذهن نماند و هیچ دغدغهای بغض در گلو نشود.
ترویج فرهنگ مطالعه، جستجو و تفکر
وی راهکار دوم را ترویج فرهنگ مطالعه و جستجو و تفکر در همه مسائل دانست و عنوان کرد: اگر این فرهنگ والا در جامعه رواج یابد بسیاری از نظریههای تو خالی بزک شده یا مکاتب انحرافی پرزرق و برق یا خرافههای بظاهر مذهبی نخواهند توانست در فکر و خلق و خوی مردم نفوذ کنند، پس نیازی به مقابله نیز نخواهد داشت.
وی بر رصد و دیدهبانی از سوی نخبگان فرهنگی و علمی تأکید و تصریح کرد: نباید اجازه داد بسیاری از شبههها و هجمهها و نفوذها عملی شود و این مستلزم تیزبینی و توجه جدی مسئولان به نظرات دیده بانان فرهنگی و فکری جامعه است.
وی با بیان اینکه در صورت تحقق نفوذ یک شبهه و نظریه بنیان کن و خطرناک روشهای مقابله با آن باید به طور جامع و همه جانبه به همفکری همه نهادهای دانشی و پژوهشی و فرهنگی تعیین و به اجرا گذاشته شود گفت: این در حالی است که موضوع به شکل پراکنده و بدون هماهنگی معالجه میگردد و مورد تسویه حسابهای جناحی واقع میشود که در این صورت دین و جامعه هر دو مورد حمله واقع میشوند.
عباسی مقدم آنچه برای تقویت کلی جبهه خودی در عرصه دیدگاه و فکر و شبههستیزی اساسیتر و در درازمدت اثرگذارتر است را ایجاد مجال نظریه پردازی و آزاداندیشی واقعی دانست که میتواند پشتوانه طرحها و مباحث جدی و مورد نیاز فرهنگی باشد و هویت فرهنگی و فکری جامعه را قوت و استحکام بخشد.
وی با اشاره به اینکه در جامعه ما در عرصههای فرهنگی همانند عرصههای اقتصادی، مصلحتاندیشیهای خودمحورانه و یا جناح گرایانه بیش از حد لزوم رعایت شده و برخی از افراد و نهادها را نسبت به انجام جدی وظایفشان غافل و بی تفاوت کرده است گفت: اگر نظام ارزیابی و پاسخگویی مسئولان و نهادها جدی گرفته شود و هرگونه خطا یا کوتاهی یا غفلت سازمانی و فرهنگی و یا خطاکاری مأموریت نادیده گرفته نشود و در آینده آن فرد و سازمان بهطور جدی مؤثر باشد، قطعا پس از مدتی موجب تقویت انگیزه و دقت و پایبندی افراد به قوانین و مقررات و به تبع آن نسبت به موازین شرعی و اخلاقی میشود.
