گفت‌وگوهای حقوق بشری بر مبنای ظرفیت‌سازی باشد

به هر صورت گفت وگو در زمینه حقوق بشر ضروری است. در مباحثی که در زمینه حقوق بشر در سطح بین‌المللی وجود دارد، گام اول ظرفیت‌سازی برای حقوق بشر قلمداد شده است. مشخصا ضرورت این گفت و گوها و فوایدش را برای کشور ما مطرح کرد، من به دو فایده مشخص می‌توانم اشاره کنم. اولین فایده این است که ایجاد درک مشترک حداقلی بدون گفت و گو میسر نیست. به هر صورت حقوق بشر یک مقوله جهانی بوده و حساسیت نسبت به آن، هم حق و هم تکلیف دولت‌هاست. یکی از اوصافی که برای حقوق بشر ذکر می‌کنند، جهان شمول بودن است. در نتیجه هیچ کشوری نمی‌تواند در این زمینه بی‌تفاوت باشد. مثال بارزی که می‌توانیم در این خصوص ذکر کنیم، قضیه سوریه است که پیامدهای قضیه سوریه و نقض حقوق بشر در این کشور تا کشورهای اروپایی امتداد پیدا کرده و به همین خاطر ضرورت دارد که کشورها نسبت به مقوله حقوق بشر در کشورهای دیگر حساس باشند.

 نکته دومی که مشخصا در این زمینه قابل ذکر است این که رویکرد منفعلانه و صرفا واکنش در زمینه حقوق بشر در کشور ما در دوره‌های گذشته موفقیت آمیز نبوده است. باید با یک تغییر رویکرد فعال در زمینه حقوق بشر، خاصه در گفت وگوهای این چنینی، توفیقات حقوق بشری‌مان را از جمله ظرفیت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مثل حق آموزش، حق بهداشت و توانمندسازی زنان و کودکان پر رنگ کرده و منعکس کنیم. البته در این زمینه خیلی مهم است که تیم مذاکره کننده ما که حضور پیدا می‌کنند، متحول شوند. متأسفانه در ادوار گذشته شاهد بودیم کسانی که در تیم‌های مذاکره کننده حقوق بشری ما بودند، اکثرا تحصیلات و آموزش‌های علمی حقوق بشری نداشتند و به جای این که علمی دفاع کنند، صرفا بر اساس احساسات یا رویکردهای صرفا سلبی وارد قضیه می‌شدند. رویکرد فعال ما اگر یک تیم مذاکره کننده علمی داشته باشیم، می‌تواند در زمینه‌هایی مثل انتخابات آتی شورای حقوق بشر تأثیرگذار باشد. توجه داشته باشید کشوری مثل عربستان اکنون به واسطه مذاکرات و رایزنی‌هایی که انجام داده، توانسته عضو شورای حقوق بشر شود و شورای حقوق بشر یک نهاد انتخابی است. اگر ما رویکرد فعال داشته باشیم، می‌توانیم مانع انتخاب عربستان شویم و به جای آن حتی کشور خود ما از اعضای شورای حقوق بشر شود.

به هر صورت نفس گفت و گو برای گفت و‌گو مؤثر و مفید نخواهد بود. ما باید یک سری امتیازات به این گفت‌وگوها داده و یک سری امتیازات منعکس کنیم. شرط اولیه به نظر من این است که گفت وگوها صرفا گفت و گوهای سیاسی نباشد. یعنی چه دولت ما و چه کشورهای دیگر با رویکرد سیاسی وارد مقوله حقوق بشر نشوند. این که من تأکید می‌کنم تیم علمی وجود داشته باشد، به خاطر این است که این درک مشترک علمی در فضای آکادمیک و بین نخبگان علمی حقوق بشر بهتر حاصل می‌شود. ولی وقتی بر اساس انگیزه‌های سیاسی وارد مقوله حقوق بشر می‌شوند، قطعا فایده مطلوب حاصل نمی‌شود. نکته بعدی این که عرض کردم در مباحث حقوق بشر ابتدا گفت وگو وجود دارد و گفت وگو مبنای ظرفیت‌سازی به شمار می‌رود. ولی یک سری گفت و گوهای ما در این جهت صورت می‌گیرد که ظرفیت‌سازی برای توسعه حقوق بشر داشته باشیم. از جمله این که یک سری از مقولات حقوق بشر، خصوصا مقولات حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیازمند ظرفیت سازی است. مثلا حق اشتغال یک حق حقوق بشری است. اگر ما ظرفیت سازی نداشته باشیم، نمی‌توانیم این حق را به نحو کامل محقق کنیم. همین طور حق بهداشت. این ظرفیت سازی بایستی به این سمت حرکت کند که ما در گفت و گوهای‌مان از طرف‌های اروپایی و طرف‌هایی که با ما مذاکره می‌کنند، در خواست داشته باشیم تا حضور پیدا کنند. مثلا در بخش‌هایی که دچار مشکل هستیم، اقدامات و محافظت‌های فنی و مستمر آن‌ها زمینه توسعه بیش‌تر اشتغال، توسعه بهداشت و توسعه آموزش را فراهم می‌آورد. این گونه حقوق بشر هم در کشور ما توسعه بهتری پیدا خواهد کرد. وقتی اساس تشکیل شورای حقوق بشر را می‌بینیم، زمانی که کوفی عنان پیشنهاد تشکیل این شورا را مطرح کرد، اساسا به همین مسأله گفت و گو، ظرفیت سازی و محافظت‌های فنی تأکید می‌کند. یعنی کشورها بر اساس گفت وگو و مذاکره، ظرفیت‌های حقوق بشری را در کشورهای دیگر بالا ببرند و آن جایی که لازم است کمک کنند. با توجه به این مباحث است که مذاکرات حقوق بشری باید صورت گیرد.

الزام اساسی این است که به حاکمیت داخلی کشورها احترام گذاشته شود و در مقولاتی که به حاکمیت ملی کشورها مربوط می‌شود، عملا مداخله‌ای صورت نگیرد. باید به گونه‌ای باشد که خدشه‌ای به استقلال و حاکمیت ملی کشورها وارد نشود. البته می‌توان گوشزد کرد، می‌توان هشدارهای لازم را داد. منتها این هشدارها باید به گونه‌ای باشد که جنبه مداخله پیدا نکند. الزام دیگری که به نظر می‌رسد در مقوله حقوق بشر خیلی مهم است و متأسفانه در مناسبات بین‌المللی کم‌تر رعایت می‌شود، استانداردهای دوگانه است. خیلی وقت‌ها کشورها استانداردهای دوگانه حقوق بشری دارند. خیلی وقت‌ها کشورهای اروپایی به سادگی از مسأله نقض حقوق بشر در فلسطین اشغالی یا مباحث مربوط به نقض حقوق بشر در عربستان سعودی و کشورهای دیگر می‌گذرند، اما این مسئله وقتی در ایران یا کشورهای مشابه پیش آید، حساسیت بیش‌تری نشان می‌دهند. در زمینه حقوق بشر باید شدیدا از استانداردهای دو گانه پرهیز شود. وقتی از استانداردهای دوگانه پرهیز شود، اعتماد سازی به وجود می‌آید و در نتیجه بهتر می‌توان گفت وگوهای حقوق بشری را پیش برد.

ما یک سری مسائل و مشکلات داریم که از طریق ظرفیت سازی می‌توان آن‌ها را مرتفع کرد. مثلا در جریان تحریم‌های هسته‌ای که بر ایران تحمیل شد، مشکل عمده‌ای که برای ما به وجود آمد و منجر به نقض حقوق بشر شد و البته متوجه دولت‌های غربی و اروپایی بود، بحث تحریم دارو بود. ممکن است در سیاست‌های تحریمی بحث تحریم دارو پیش بینی نشده بود، اما عملا نتیجه این تحریم‌ها، تحریم دارو و نقض حقوق بشر بود و این که تعداد زیادی از بیماران و مبتلایان به بیماری‌های مختلف وقتی دسترسی به دارو نداشتند، دچار مشکلات شدند و حتی جان خود و حیات خود را که یک حق بنیادین است، از دست دادند. ما در بحث‌های حقوق بشری باید این تأکید را داشته باشیم که این مقولات اگر هم به سیاست‌های دولت‌ها مرتبط است، حداقل در این زمینه‌ها استانداردها و نرم‌هایی وجود داشته باشد، تعهداتی برای دولت‌های غربی به وجود آید که در این زمینه‌ها خط قرمز وجود داشته باشد، این‌ها را مشمول تحریم قرار ندهند، مسائلی را که می‌تواند تأثیر مستقیم بر زندگی و حقوق انسان‌ها داشته باشد، با سیاست‌های غلط خودشان دستخوش آسیب نکنند. به نظر می‌رسد این یک اولویت اساسی است و مرتبا باید گوشزد شود.

اختلافی که در این مسائل وجود دارد، بیش‌تر اختلاف ناشی از سیاست‌هاست. لذا تأکید دارم که تیم‌های مذاکره کننده باید تیم‌های کارشناسی و علمی باشند. وقتی در تیم‌های مذاکره سیاستمداران صرف حضور پیدا می‌کنند که نسبت به مسائل حقوق بشر آگاهی ندارند، قابلیت توجیه و دفاع علمی و منطقی هم ندارند. ما در مسائل حقوق بشر خصوصا در زمینه حقوق زنان پیشرفت‌های زیادی داشتیم که حتی در مواردی از استانداردهای بین‌المللی نیز فراتر است مثل حق آموزش و توانمندسازی زنان. در موارد متعدد پیشرفت‌های زیادی داشتیم. البته کاستی‌هایی هم داریم. منتها موضوع باید کارشناسانه تبیین شود. اگر فرد غیر کارشناس بخواهد دفاع کند، قاعدتا نمی‌تواند دفاع مناسبی داشته باشد و بخشی از ضرورت این گفت و گوها این است که تأکید کردم تیم‌هایی که حضور پیدا می‌کنند، جنبه و توانمندی علمی را داشته باشند. مثال بارزش می‌توانم به مذاکره در زمینه مسائل هسته‌ای اشاره کنم. وقتی تیم مذاکره کننده ما تیم کارشناسی و علمی شد، توفیقات ما نیز دو چندان شد. سیاست‌های کلی کشور تغییر چندانی نکرده بود، منتها تیمی که مذاکره می‌کرد، با آگاهی از مقولات و ظرفیت‌های حقوق بین‌الملل می‌توانست موضوع را به یک درک مشترک برساند و این یک نکته خیلی کلیدی است.

مجددا می‌خواهم تأکید کنم که اساسا مذاکرات در زمینه حقوق بشر می‌تواند موضوع را پر رنگ‌تر کند و حقوق بشر مسئله‌ای است که همواره باید راجع به آن صحبت شده و در سطح جهانی مطرح شود. بسیاری از موارد نقض حقوق بشر مربوط به سیاست حاکم و حاکمیت کشورهاست و این به دلیل عدم آگاهی از مقولات حقوق بشر است. وقتی این نوع گفت وگوهای حقوق بشری پر رنگ شود و دائم در صدر اخبار دنیا قرار گیرد، این آگاهی‌ها خواه ناخواه گسترش بیش‌تری پیدا می‌کند و موارد نقض کمتر می‌شود و از این جهت هم یکی از موارد مهم و ضروری است که این گفت وگوها می‌تواند نتیجه مثبتی داشته باشد.