مال و ثروت؛ شاخصی در نظام اقتصادی اسلام
گروه اقتصاد: مال و سرمایه قوام و پشتوانه زندگانی مردم و اجتماع است نگاه و بینش انسانها به مال به آن ارزش و اعتبار معنوی میبخشد از سوی دیگر مال و ثروت سبب قوام و دوام زندگی فردی و اجتماعی انسان و انگیزهای برای شکوفا شدن تواناییها، تولید بیشتر و رشد اقتصادی جامعه است و همین امر شاخصی برای نظام اقتصادی اسلام است و آنرا از سایر نظامهای اقتصادی ممتاز میکند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، در بینش اقتصادی اسلام، مال و ثروت، فضل خداوند به انسان است و موجب قوام، پایداری زندگانی مردم و اجتماع است.با تتبع در منابع دینی درمییابیم که از نظر اسلام داشتن مال و سرمایه یک ارزش و مایه سعادت است؛ لیکن ثروتاندوزی و دلبستگی به مال و ثروت یک امر مذموم و مطرود است.آیات و روایات فراوانی درباره مال و ثروت وجود دارد که بهخوبی جنبههای مثبت و منفی آنرا بیان میکند.
مال و ثروت در اصل از آن خدای متعال و فضل الهی است که انسان به دست میآورد خداوند متعال در آیه 33 سوره نور در این رابطه فرموده است: «وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمْ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاء إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِّتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَن يُكْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ؛ و كسانىكه [وسيله] زناشويى نمىيابند بايد عفت ورزند تا خدا آنان را از فضل خويش بىنياز گرداند و از ميان غلامانتان كسانىكه در صددند با قرارداد كتبى خود را آزاد كنند اگر در آنان خيرى [و توانايى پرداخت مال] میيابيد قرار بازخريد آنها را بنويسيد و از آن مالى كه خدا به شما داده است به ايشان بدهيد [تا تدريجاً خود را آزاد كنند] و كنيزان خود را در صورتىكه تمايل به پاكدامنى دارند براى اينكه متاع زندگى دنيا را بجوييد به زنا وادار مكنيد و هر كس آنان را به زور وادار كند در حقيقت خدا پس از اجبار نمودن ايشان [نسبت به آنها] آمرزنده مهربان است».
همچنین خدای متعال در آیه 9 تا 11 سوره جمعه در این رابطه فرموده است: « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿9﴾ فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿10﴾ وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ».
امام محمدباقر(ع) حدیثی را از پیامبراکرم(ص) نقل میکند که آن حضرت فرمود: «زمانی خواهد آمد که مردم از پروردگارشان راجع به سود اموال خود گلایه میکنند و میگویند: از فلان وقت تا حالا سودی به چنگ نیاوردم و همیشه از سرمایه خوردم.آنگاه حضرت فرمود: وای بر تو، آیا نمیدانی، اصل مال تو و سود آن ازآن پروردگار است».
امام صادق(ع) به یکی از اصحاب خود به نام عیسی بن موسی فرمود: «مال، مال خداست» و نیز به ابان بن تغلب فرمود: «مال، مال خداست و آنرا به امانت نزد اشخاص قرار داده است».
این اعتقاد توحیدی که همه مالها، مواهب و سرمایهها ازآن خداست، دلالت دارد بر اینکه انسان میتواند از مال و ثروت بهره و استفاده صحیح ببرد؛ ولی حق ندارد آنرا وسیله طغیانگری و ظلم و فساد قرار داده و در غیر راه صحیح و مشروع مصرف کند.این اعتقاد یک ارزش است و اثر فراوانی در زندگی انسان دارد و از ویژگیهای اقتصاد اسلامی است.
مال و سرمایه قوام و پشتوانه زندگانی مردم و اجتماع است خداوند متعال در آیه پنجم سوره نساء فرموده است: «وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَاء أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُواْ لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا» تعبیر به «قوام» از مال و ثروت بهخوبی اهمیت و ارزش مال را دلالت دارد یعنی این سرمایهها قوام زندگانی و اجتماع شماست و نباید به دست نااهلان و سفیهان داد؛ باید اموال و سرمایه به دست کسانی باشد که سبب رشد و تحول اقتصادی گردند.
در روایت آمده است: شخصی از امام باقر(ع) راجع به پول و ثروت سؤال کرد حضرت فرمود: «خداوند پول و ثروت را وسیله سامانیابی زندگی خلق قرار داده است و بهوسیله پول و ثروت کارهای مردم روبهراه میشود و نیازهای آنان برآورده میگردد».
پول و ثروت وسیلهای برای فعالیت، تولید و پیشرفت اقتصادی است چنانکه پیامبراکرم(ص) فرمود: «مال حلال و شایسته، انسان صالح را سزاست» بنابراین پول و مال از نظر مادی ارزش یکسانی دارند؛ لیکن نگاه و بینش انسانها به مال به آن ارزش و اعتبار معنوی میبخشد به همین جهت پیامبر تعبیر «صالح» را برای مال بهکار برده است.
از سوی دیگر مال و ثروت سبب قوام و دوام زندگی فردی و اجتماعی انسان و انگیزهای برای شکوفا شدن تواناییها، تولید بیشتر و رشد اقتصادی جامعه است و همین امر شاخصی برای نظام اقتصادی اسلام است و آنرا از سایر نظامهای اقتصادی ممتاز میکند.
نگاه قوامی به مال، موجب برقراری عدالت اجتماعی و مبارزه با فقر است زیرا در روایت آمده است که «القوام العدل» و با عدالت مالی، ظلم و فساد اقتصادی از بین میرود.
خداوند متعال از مال و ثروت به «خیر و خوبی» تعبیر آورده است و میفرماید: «برشما نوشته شده هرگاه مرگ یکیاز شما فرا رسید اگر چیزی از خیر(مال) از خود به جا گذاشته، نسبت به پدر و مادر و نزدیکان به نیکی وصیت کند».این تعبیر «خیر» از مال، اشاره لطیفی به مشروع بودن ثروت و مال است و اینکه اسلام، ثروت و سرمایه را خیر و برکت و نردبان صعود انسان به کمال میداند؛ به همین جهت امام محمدباقر(ع) فرمود: «دنیا و مال، کمک خوبی برای رسیدن به آخرت است».
یکیاز یاران امام صادق(ع) به آن حضرت گفت: «چه کار کنم؟ من دنیا را دوست دارم و به آن علاقمندم، میترسم دنیاپرست باشم؟ امام(ع) فرمود: با مال و ثروت دنیا، میخواهی چه انجام بدهی؟ گفت: میخواهم هزینه خود و خانوادهام را تامین کنم و به خویشاوندان کمک کنم و در راه خدا انفاق کنم و حج و عمره بهجا آورم. امام فرمود: این دنیاطلبی نیست طلب آخرت است».
بنابراین در بینش اقتصادی اسلام، مال و ثروت وسیلهای برای برآوردن نیازهای زندگی فردی و اجتماعی، پُرکردن خلاهای اقتصادی و برقراری عدالت اقتصادی است.برطبق این معنا، مال و ثروت یک ارزش تلقی شده و ممدوح است؛ اما اگر مال و ثروت مانع رسیدن به کمال، موجب دلبستگی انسان به دنیا، وسیلهای برای طغیان و تفاخر و ... گردد، مورد مذمت و نکوهش است.
مال و ثروت در اصل از آن خدای متعال و فضل الهی است که انسان به دست میآورد خداوند متعال در آیه 33 سوره نور در این رابطه فرموده است: «وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمْ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاء إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِّتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَن يُكْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ؛ و كسانىكه [وسيله] زناشويى نمىيابند بايد عفت ورزند تا خدا آنان را از فضل خويش بىنياز گرداند و از ميان غلامانتان كسانىكه در صددند با قرارداد كتبى خود را آزاد كنند اگر در آنان خيرى [و توانايى پرداخت مال] میيابيد قرار بازخريد آنها را بنويسيد و از آن مالى كه خدا به شما داده است به ايشان بدهيد [تا تدريجاً خود را آزاد كنند] و كنيزان خود را در صورتىكه تمايل به پاكدامنى دارند براى اينكه متاع زندگى دنيا را بجوييد به زنا وادار مكنيد و هر كس آنان را به زور وادار كند در حقيقت خدا پس از اجبار نمودن ايشان [نسبت به آنها] آمرزنده مهربان است».
همچنین خدای متعال در آیه 9 تا 11 سوره جمعه در این رابطه فرموده است: « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿9﴾ فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿10﴾ وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ».
امام محمدباقر(ع) حدیثی را از پیامبراکرم(ص) نقل میکند که آن حضرت فرمود: «زمانی خواهد آمد که مردم از پروردگارشان راجع به سود اموال خود گلایه میکنند و میگویند: از فلان وقت تا حالا سودی به چنگ نیاوردم و همیشه از سرمایه خوردم.آنگاه حضرت فرمود: وای بر تو، آیا نمیدانی، اصل مال تو و سود آن ازآن پروردگار است».
امام صادق(ع) به یکی از اصحاب خود به نام عیسی بن موسی فرمود: «مال، مال خداست» و نیز به ابان بن تغلب فرمود: «مال، مال خداست و آنرا به امانت نزد اشخاص قرار داده است».
این اعتقاد توحیدی که همه مالها، مواهب و سرمایهها ازآن خداست، دلالت دارد بر اینکه انسان میتواند از مال و ثروت بهره و استفاده صحیح ببرد؛ ولی حق ندارد آنرا وسیله طغیانگری و ظلم و فساد قرار داده و در غیر راه صحیح و مشروع مصرف کند.این اعتقاد یک ارزش است و اثر فراوانی در زندگی انسان دارد و از ویژگیهای اقتصاد اسلامی است.
مال و سرمایه قوام و پشتوانه زندگانی مردم و اجتماع است خداوند متعال در آیه پنجم سوره نساء فرموده است: «وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَاء أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُواْ لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا» تعبیر به «قوام» از مال و ثروت بهخوبی اهمیت و ارزش مال را دلالت دارد یعنی این سرمایهها قوام زندگانی و اجتماع شماست و نباید به دست نااهلان و سفیهان داد؛ باید اموال و سرمایه به دست کسانی باشد که سبب رشد و تحول اقتصادی گردند.
در روایت آمده است: شخصی از امام باقر(ع) راجع به پول و ثروت سؤال کرد حضرت فرمود: «خداوند پول و ثروت را وسیله سامانیابی زندگی خلق قرار داده است و بهوسیله پول و ثروت کارهای مردم روبهراه میشود و نیازهای آنان برآورده میگردد».
پول و ثروت وسیلهای برای فعالیت، تولید و پیشرفت اقتصادی است چنانکه پیامبراکرم(ص) فرمود: «مال حلال و شایسته، انسان صالح را سزاست» بنابراین پول و مال از نظر مادی ارزش یکسانی دارند؛ لیکن نگاه و بینش انسانها به مال به آن ارزش و اعتبار معنوی میبخشد به همین جهت پیامبر تعبیر «صالح» را برای مال بهکار برده است.
از سوی دیگر مال و ثروت سبب قوام و دوام زندگی فردی و اجتماعی انسان و انگیزهای برای شکوفا شدن تواناییها، تولید بیشتر و رشد اقتصادی جامعه است و همین امر شاخصی برای نظام اقتصادی اسلام است و آنرا از سایر نظامهای اقتصادی ممتاز میکند.
نگاه قوامی به مال، موجب برقراری عدالت اجتماعی و مبارزه با فقر است زیرا در روایت آمده است که «القوام العدل» و با عدالت مالی، ظلم و فساد اقتصادی از بین میرود.
خداوند متعال از مال و ثروت به «خیر و خوبی» تعبیر آورده است و میفرماید: «برشما نوشته شده هرگاه مرگ یکیاز شما فرا رسید اگر چیزی از خیر(مال) از خود به جا گذاشته، نسبت به پدر و مادر و نزدیکان به نیکی وصیت کند».این تعبیر «خیر» از مال، اشاره لطیفی به مشروع بودن ثروت و مال است و اینکه اسلام، ثروت و سرمایه را خیر و برکت و نردبان صعود انسان به کمال میداند؛ به همین جهت امام محمدباقر(ع) فرمود: «دنیا و مال، کمک خوبی برای رسیدن به آخرت است».
یکیاز یاران امام صادق(ع) به آن حضرت گفت: «چه کار کنم؟ من دنیا را دوست دارم و به آن علاقمندم، میترسم دنیاپرست باشم؟ امام(ع) فرمود: با مال و ثروت دنیا، میخواهی چه انجام بدهی؟ گفت: میخواهم هزینه خود و خانوادهام را تامین کنم و به خویشاوندان کمک کنم و در راه خدا انفاق کنم و حج و عمره بهجا آورم. امام فرمود: این دنیاطلبی نیست طلب آخرت است».
بنابراین در بینش اقتصادی اسلام، مال و ثروت وسیلهای برای برآوردن نیازهای زندگی فردی و اجتماعی، پُرکردن خلاهای اقتصادی و برقراری عدالت اقتصادی است.برطبق این معنا، مال و ثروت یک ارزش تلقی شده و ممدوح است؛ اما اگر مال و ثروت مانع رسیدن به کمال، موجب دلبستگی انسان به دنیا، وسیلهای برای طغیان و تفاخر و ... گردد، مورد مذمت و نکوهش است.
