رسانهها؛ تهديد يا ترويج سبک زندگی اسلامی
گروه اجتماعی: رسانه ميتواند هم عامل تثبيت فرهنگ در يک کشور و هم عامل تهديد فرهنگ باشد، مثبت يا منفي بودن نقش رسانهها در ترويج نوع سبک زندگي در يک کشور به چگونگي استفاده حکومتها از اين ابزار اطلاعاتي بستگي دارد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، در جهان امروز که پيشرفتهاي فناوري آن را به دهکدهاي تبديل نموده و در عرصه فرهنگ و ارتباطات مفهوم «مرز» هر روز کم رنگتر از گذشته ميشود، رسانهها يکي از مهمترين ابزار ارتباطي به شمار ميآيند. بيشک اهميت رسانهها تنها به دليل نقش ارتباطي و انتقال اطلاعات نيست، بلکه رسانه به عنوان يکي از مهمترين ابزار جنگ نرم و به دليل نقش تاثيرگذار آن بر افکار عمومي جوامع بشري، به منظور تغيير در شيوه زندگي جوامع بشري و ايجاد سبکهاي نوين زندگي مطابق با خواست قدرتهاي بزرگ، مورد توجه حکومتها قرار گرفته است. در اين ميان رسانه ميتواند هم عامل تثبيت فرهنگ در يک کشور و هم عامل تهديد فرهنگ باشند. مثبت يا منفي بودن نقش رسانهها در ترويج نوع سبک زندگي در يک کشور به چگونگي استفاده حکومتها از اين ابزار اطلاعاتي بستگي دارد.
بديهي است که تعيين سبک زندگي کاري است که از ماهيت ذهن افراد يعني گرايشها، ارزشها، عادات، نگرشها، سليقهها، معيارهاي اخلاقي و اقتصادي آنها بر ميخيزد. سبک زندگي يعني رفتارهاي يک فرد يا گروه براي رفع نيازهاي جاري و تجسم هويت شخصي خود در برابر ديگران که نمودهاي آن را ميتوان در عرصههايي چون «تقسيم ساعات شبانهروز، نوع تفريحات و ورزش، شيوههاي معاشرت، اثاثيه و خانه، آداب سخن گفتن و راه رفتن» (مهدويکني،1387، 163) شاهد بود. زيرا جلوه زندگي فرد به عنوان سبک زندگي، نشان از اعتقادات، الگوها و انديشههايي است که در ذهن فرد پذيرفته شده است. سبک زندگي اسلامي شيوهاي است که در آن افراد، جريان رفع نيازها و تجسم هويت شخصي خود را با آموزهها و الگوهاي اسلامي منطبق ميکنند، در نتيجه ظواهر زندگي اين افراد گواه اسلامي بودن آن است.
سبک زندگي در طول تاريخ از طرق گوناگون مانند نهادها و شخصيتها منتقل گرديده است. اما امروزه با سيطره رسانهها بر زندگي بشر، مهمترين راه تعيين سبک زندگي راديو، تلويزيون، ماهواره، شبکههاي اجتماعي، روزنامه ها، اينترنت، فيلمهاي سينمايي و ابزاري از اين دست ميباشد، تا آن جا که با نشستن در خانه و حتي بدون حضور فيزيکي در مکان خاصي ميتوان الگويي متناسب با سليقه شخصي انتخاب و سبک زندگي را بر اساس آن تغيير داد..
افزون بر شبکههاي ماهواره که با هدف تغيير فرهنگ اسلامي و جريان سازي در سبک زندگي جوامع اسلامي شکل گرفته است، ترويج سبک زندگي غربي که در منافات با سبک زندگي اسلامي ميباشد در پيامهاي بازرگاني، فيلمهاي سينمايي، برنامههاي اجتماعي تلويزيون، سريالها و تله فيلمها، سايتهاي اينترنتي و شبکههاي اجتماعي جامعه ما قابل لمس و مشاهده است. تبليغ کالاهاي لوکس، ترويج مصرف گرايي و مدگرايي، نوع رابطه دختر و پسر، نوع پوشش و آرايش، رابطه اعضاي خانواده و روابط اجتماعي افراد و استفاده از لغات و واژگان بيگانه نمونههايي از ترويج سبک زندگي غربي در رسانهها است. عدم توجه به محتواي دين و تاکيد بر ظواهر دين در رسانهها نيز از جمله آسيبهايي است که نتيجهاي جز پذيرش تهاجمات فرهنگي غرب از سوي افراد و از خود بيگانگي فرهنگي را به همراه ندارد. زيرا افراد نميتوانند به ارزش آنچه خود در اختيار دارند، پي ببرند و به راحتي به سمت فرهنگ بيگانه جذب مي شوند. (سادات، 1380، 80)
فرهنگ فعلي حاکم بر انواع ابزارهاي ارتباطي بهويژه اينترنت و ماهواره، هويتزا است، نه هويتساز؛ چرا که ارزشهاي زندگي که دين مطرح ميکند، بر آن حاکم نيست و هويت انساني قرباني هويت ماشيني ميشود(ر.ک به رضايی،1388) و همين امر باعث ميگردد افراد سبک زندگي غير اسلامي را برگزينند. اما گام اول در تغيير اين وضع پذيرش اين حقيقت و در ادامه ارائه راهکار مناسب براي آن است.
اولين گام براي ترويج سبک زندگي اسلامي از طريق رسانهها، جلب اعتماد مخاطب نسبت به رسانه است، زيرا تنها در صورت جلب اعتماد، مخاطب رسانه را براي دريافت اطلاعات و پيام انتخاب ميکند. خلق اسطورههاي ديني در کتابها، فيلمها و بازيهاي رايانهاي و ارائه الگو از اين طريق، استفاده از تمثيل و کنايه به منظور ترويج سبک زندگي اسلامي به صورت غير مستقيم، ارائه داستانهاي قرآني و بيان زندگي ائمه از طريق تفريح و سرگرمي به افراد به منظور آموزش پنهان و الگو پذيري، توجه به نوع روابط خانوادگي، نوع پوشش و... در فيلمها و سريالها و حتي پيامهاي بازرگاني و ترويج تربيت و اخلاق ديني در شبکههاي مجازي تنها نمونههايي از راههاي ترويج سبک زندگي اسلامي از طريق رسانهها است.
بي توجهي به تاثير رسانهها بر تفکر افراد و گزينش سبک زندگي توسط آنها تنها موجب تسلط فرهنگ غرب و انزواي سبک زندگي اسلامي در جامعه خواهد شد و جلوگيري از اين مهم تنها با برنامهريزي دقيق در حوزه رسانهها و بازسازي هويت ديني امکان پذير است.
منابع:
مهدويکني، محمدسعيد(1387) دين و سبك زندگي: مطالعه موردي شركت كنندگان در جلسات مذهبي، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(عليه السلام).
رضايي، محمدرضا؛(1388) بررسي نسبت جهانيشدن با تربيت ديني؛ ماهنامه مهندسی فرهنگی، سال چهارم، شماره 37 و 38، بهمن و اسفند.
سادات، محمد علي؛(1380) اخلاق اسلامي؛ تهران: انتشارات سمت.
یادداشت از اعظم شجاعی
