گناه چگونه انسان را از حقیقت دور میکند
گروه معارف- گناه از دیدگاه اسلام عاملی است که انسان را از حقیقت دور میکند و شیوه دوری انسان از حقیقت در اثر معاصی و انجام گناهان در ذیل تشریح شده است.
به گزارش ایکنا از همدان گناه در لغت فارسی به معنای بزه، جرم، خطا، نافرمانی و امثال این الفاظ آمده و در لغت عرب از آن به ذنب، اثم ومعصیت تعبیر شدهاست. معنایی که در هر دو آن صادق و جامع همه معانی است همان نافرمانی و انجام عملی بر خلاف قانون و یا سرپیچی از قانون است که در پیش اهل شرع عمل نامشروع تلقی میشود. هرآنچه که با قوانین طبیعی، اجتماعی و فضایل اخلاقی منافات داشته باشد گناه محسوب میشود چراکه کلیه قوانین را خداوند تعیین کردهاست.1
این نافرمانی از دستورات خدا هم عمل انسان را شامل میشود و هم اندیشه او را چراکه فردی که اندیشه گناه را در سر بپروراند فردی گناهکار است.امیر مؤمنان حضرت علی علیهالسلام فرموده است «مَن كَثُرَ فِكرُهُ فِي المَعاصِي دَعَتهُ إلَيها؛ کسی که درمورد گناه بسیار فکر کرد گناهان او را به سوی خود میکشند.»2
اساسا فکر گناه دل را تیره میکند و اسلام درصدد است تا گناه را از سرچشمه خشک کند و به همین جهت پایه اعمال را از نظر کیفر و پاداش بر روی اندیشه و نیت انسان بنا نهاده است. صحبت درخصوص اثر اندیشه گناه مجالی دیگر میطلبد.
انسان نخست باید گناه را بشناسد تا بتواند آثار آن را مورد بررسی قرار دهد، عنوان گناه از این جهت از سوی خداوند اختصاص یافته که خدای متعال آن را ممنوع اعلام کرده است. علت اینکه خداوند عملی را برای انسان ممنوع اعلام کرده است، این است که خدواند جسم و روح انسان را بر اساس نظم خلق کرده که باید براساس برنامه پیش رود؛ اعمالی که این نظم و برنامه را بر هم زند ممنوع است و در اصطلاح دینی در زبان فارسی گناه نامیده میشود و در زبان عرب ذنب.
این اعمال از یک سو برهمزننده تنظیم جسم و روح انسان و از سوی دیگر مانعی برای پیشرفت انسان جهت رسیدن به هدف غایی او از خلقت هستند. خداوند موانع رسیدن به حقیقت و سعادت را گناه دانسته که برخی از گناهان مانع پیشرفت جسم و برخی مانع روح هستند.امام رضا علیهالسلام فرمودند: اطمینان داشته باشید که هر عملی که خداوند بر شما حرام کرده برایتان مضر بوده است.
خداوند متعال از یک سو کلیه مصایب و گرفتاریهای دنیایی را معلول گناه میداند و از سوی دیگر شخص گناهکار را به عذاب آخرت بیم میدهد؛ بیم از عذاب آخرت ایمان به معاد را تقویت میکند؛ گناه علاوه بر اینکه بر جسم و زندگی دنیایی و آخرتی انسان اثر می گذارد بر روح او هم تأثیر دارد که موضوع بحث ما در این مقاله است.
قرآن کریم در آیه 30 سوره شواری میفرماید «وَمَا أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ: هر مصيبتي به شما رسد به خاطر اعمالي است كه انجام داده ايد».
گناه ارتباط با خدا را قطع میکند
یکی از آثار گناه سلب توفیق از ارتباط با خدا و عبادت است و نماز و دعا از ابزراهای ارتباط با خداوند است که گناه مانع اجابت دعا و ارتباط قوی بین بنده با خالق خویش میشود. خداوند در آیه 15 سوره مطففین میفرماید: «کَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ؛ هرگز چنین نیست قطعاً در آن روز آنان از (ملاقات) پروردگارشان منع شده اند». حضرت سیدالشهداء علیه السلام در دعای عرفه چنین میفرماید: «الهی آن که تو را یافت، چه چیزی را از دست داد و آن کس که تو را از دست داد، چه چیزی را پیدا کرد».3
حضرت علی علیه السلام نیز می فرماید: «از تبعیت شهوات بپرهیزید که شما را از یاد خداوند غافل می کند».4
گناه عمر را کوتاه می کند
یکی از مقدرات حتمی انسان مرگ است که هیچ گریزی از آن نیست اما اعمال او با کوتاهی و طول عمرش ارتباط دارد بر طبق ادله ای که در علوم دینی وجود دارد دو نوع مرگ وجود دارد اجل حتمی که قابل تغییر نیست و اجل غیر حتمی که با انجام عمل صالح قابل تغییر است و می توان آن را به تأخیر انداخت ارتباط تنگانگی بین امور مادی و معنوی وجود دارد که کم و بیش علم بشر به برخی از آنها دست یافت و بسیاری از آنها را هنوز نشناخته است.
گناه پرده ها را میدرد
شیخ مفید حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل کرده است: از برای خداوند بر بنده با ایمانش چهل پرده است که هرگاه یک گناه بزرگ انجام دهد یکی از آن پردهها برداشته میشود.5
در دعا کمیل می خوانیم که اللهم اغفر الذنوب التی تهتک العصم : خدایا بیامرز آن گناهانی را که پرده ها را می درد. در این بحث باید مقدمه ای درخصوص جسم و جان بیان شود:
جسم همین اعضا ظاهری بدن است و روح آن نیرویی است که آنها را به کار میدارد همین روح است که در سخن علما و بزرگان دین از آن به عنوان جان، نفس، روان و دل تعبیر شده است، برخی از دانشمندان معتقد هستند که روح و نفس از یکدیگر جدا هستند و انسان مرکب از سه چیز جسم،روح و نفس میباشد تحقیق در اینباره و سایر تقسیماتی که برای نفس کردهاند و بحث های اینچنینی از موضوع سخن ما خارج است.
آنچه به موضوع بحث مربوط است فعالیت نفس در بدن است؛ میدانیم که انسان در یک سری از غرایز با حیوان مشترک است و اگر این غرایز را به وسیله تربیت و عقل تعدیل نکند از حیوان هم پستر می شود.صفات و فضایل انسانی هر کدام به منزله پردهای است که روی غرایز حیوانی کشیده شده است و آنها را در وجود انسان پنهان میسازد بخشش،عدالت احسان و ... هرکدام به منزله سپوشی است که بر روی غرایز حیوانی گذاشته میشود و اگر این پرده از بین برود انسان تحت تأثیر غرایز سرکش قرار گرفته و به صورت حیوانی خشمگین و افسارگسیخته در میآید.
به دلیل وجود همین شرم و حیا است که عدهای از مردم به سمت گناه نمیروند لذا انسانی که طالب فضیلت و کمال است و میخواهد کمالات انسانی را در خود زنده کند باید درصدد باشد تا کارهایی که پردههای شرم و حیا را کنار میزند و غرایز نهفته حیوانی را تحریک میکند، دست نزند.
در آیات 12 تا 15 سوره مطففین از گناه به عنوان مانع و حجاب مطرح یاد شده است که انسانی که گرفتار گناه است نمی تواند حقیقت هستی را ببیند و خداوند از وی محجوب می شود.
گناه آرامشخاطر را سلب میکند
اساسا در نهاد ما نیرویی است که پس از ارتکاب گناه انسان را مورد ملامت دو سرزنش قرار داده و با ضربات مستمر خود آرامش روحی را از انسان سلب میکند؛ قرآن کریم از آن به عنوان نفس لوامه یاد کرده است و در سوره قیامت میفرماید: لااقسم بیوم القیامه و لا اقسم بالنفس اللوامه: قسم به روز قیامت و قسم به نفسی که انسان را ملامت میکند. لذا شخصی که مرتکب گناه میشود از محکمه وجدانش هرگز نمیتواند فرار کند.
دور ماندن از هدف
امام حسین(ع) می فرماید:هر کس بخواهد با معصیت خدا به امری برسد، از خواستة خود دورتر می شود و از آنچه می ترسد، به آن نزدیک تر می گردد.6
گناه روح را سنگین میکند
در سوره نحل آیه 25 خداوند اینچنین می فرماید: «لیحملوا اوزارهم کاملة یوم القیامة»، این بارهای سنگینشان را باید تا روز قیامت به دوش خود حمل کنند» و تعبیرات دیگری از این قبیل.
گناه انسان را به کفر میکشاند
یکی از آثار بسیار خطرناک گناه که در شخص گناهکار به وجود میآید این است که او را به کفر و انکار ارزشهای مذهبی و دستورات دین که از آن میتوان با نام بیدینی یاد کرد، میرساند که به راستی اثر خطرناکی برای انسان و برای سلب سعادت انسان مؤثرترین وسیله است این اثر راه هدایت را به روی انسان میبندد.
قرآن کریم می فرماید:
ثُمَّ کان عاقبةَ الَّذین اَساؤُا السُّوای اَنْ کذبّوا بِآیات اللهِ وَ کانوا بِها یَسْتَهْزِئون؛ سپس سرانجامِ کسانی که اعمال بد انجام دادند، به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و [از آن بدتر] به استهزا و مسخره کردن آن برخاستند.7
محَُمَدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَهِ ع قَالَ كَانَ أَبِى ع ييَقُولُ مَا مِنْ شَيْءٍ أَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنْ خَطِيئَةٍ إِنَ الْقَلْبَ لَييوَُاقِعُ الْخَطِيئَةَ فَمَا
تتزََالُ بِهِ حَتَى تتَغْلِبَ عَلَيْهِ ففَيُصَييِرَ أَعْاَهُ أَسْفَلَهُ
امام صادق علیهالسلام فرمود: پدردم همواره ميفرمود: چيزى بيشتر از گناه قلب را فاسد نكند،( چیزی تباهکن تر بری دل از گناه نیست) قلب مرتكب گناهى ميشود و بر آن اصرار ميورزد تا بر آن چیره آید و سرنگون و وارونه ميشود.8
علامه مجلسی در معنای جمله فیصی اعلاه اسفله گفته: یعنی همانطور که وقتی ظرفی وارونه شد دیگر چیزی در آن قرار نگیرد، دل نیز در اثر گناه وارونه گردد و دیگر سخن حق در آن جای نگیرد و به تدریج به کفر و بیدینی منجر شود و ما این امر را در برخورد با افرادی که منکر مبدأ و معاد هستند به خوبی مشاهده میکنیم که گناه سبب انکار،الحاد و کفر آنها شده است.
گناه دل را تیره میکند
«کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ»؛ چنین نیست که آنان می پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل هایشان نشسته است»9
از امام صادق علیهالسلام روایت شده که ایشان فرمودند: هرگاه بنده گناهی انجام دهد، نقطه سیاهی در دل او ایجاد می شود. اگر توبه کرد، پاک می شود و اگر به گناه خود ادامه داد، آن نقطه سیاه زیاد تر می شود، تا اینکه همة قلب را فرا می گیرد و در این موقع است که دیگر او رستگار نمی گردد .10
به طور کلی گناه موجب بیعلاقگی نسبت به دستورات الهی میشود و فرد گناهکار ناخودآگاه از حقایق و معرفت دور میشود.
پینوشتها
1-لغتنامه دهخدا ماده ذنب
2-غررالحکم ص 664
3-مستدرک الوسائل، ج11، ص327.
4- همان، ص347
5-اختصاص مفید ص 220
6-کافی، ج2، ص 373
7-سوره روم/آیه 10
8- اصول كافى ج : 3 ص : 369 رواية :1
9- سوره مطففین: 14
10- اصول کافی جلد 5 صفحه 123
یادداشت از مریم بیگدلو
