اختیار انسان در شب قدر سلب نمیشود
اینکه قبل از به دنیا آمدن انسان تقدیری با عنوان مجموعه حوادث زندگی برای او مشخص شده باشد، به لحاظ عقلی، شرعی، اخلاقی و عرفی چنین چیزی اصلاً وجود ندارد و هیچ دلیلی نمیتواند آن را اثبات کند.
حجتالاسلام والمسلمین مجتبی سپاهی، عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه اصفهان، در گفتوگو با ایکنا از اصفهان، به بحث انسان و سرنوشت اشاره و اظهار کرد: اینکه قبل از به دنیا آمدن انسان، تقدیری با عنوان مجموعه حوادث زندگی برای او مشخص شده باشد، یعنی برنامهریزی شده باشد که مسیر مشخصی را طی کند و از نقطهای به نقطه دیگر برسد و زمانی که متولد شود، طبق این برنامه پیش برود به لحاظ عقلی، شرعی، اخلاقی و عرفی چنین چیزی اصلاً وجود ندارد و هیچ دلیلی نمیتواند آن را اثبات کند.
وی افزود: خداوند توانمندیهایی در وجود انسان قرار داده که بخشی از آنها طبیعی است و به طور طبیعی شکوفا میشود، مثل رشد جسمی، لذت بردن از غذا و شناخت اطرافیان؛ اما در عین حال انسان یکسری استعدادهای فراطبیعی دارد که برای به فعلیت رسیدن نیاز به دستگاه اختیار دارند و آن این است که نفس انسان به حدی از آگاهی رسیده باشد که بتواند چون و چرا کند.
اراده لازمه انتخاب است
عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه اصفهان اضافه کرد: انسان در زندگی خود به یکسری عکسالعملهای آگاهانه نیاز دارد و اینکه به جایی برسد که حقیقت وجودیاش انتخاب آگاهانه انجام دهد، یعنی به یک انتخاب فکر کند. دستگاه اختیار باید هم آگاهی و هم قدرت داشته باشد تا بتواند چون و چرا کند. اختیار و انتخاب جایی اتفاق میافتد که علاوه بر آگاهی نسبی از جوانب موضوع، اراده و قدرت برای انجام دادن آن نیز وجود داشته باشد. اگر انسان برای انجام دادن چیزی قدرت نداشته باشد، مختار نیست و ما وقتی به وجدان خود مراجعه میکنیم، متوجه میشویم چنین نیرویی داریم که در برابر بسیاری از کارها، انجام دادن یا ندادن آنها را انتخاب کنیم.
سپاهی بیان کرد: اگر منظور از قسمت این است که استعدادهای فراطبیعی انسان بدون دخالت خود و طبق نقشه راهی از پیش تعیین شده رشد میکند و حتی اختیار انسان را در مسیر خود حرکت میدهد، چنین تصوری باطل است. هیچ چیز از قبل برای ما نوشته نشده و قرار هم نبوده که نوشته شود. وقتی از انتخاب حرف میزنیم، البته همه حوادث دنیا در کنترل ما نیست و در برابر هر یک از ما، نیروها و انسانهای دیگر نیز وجود دارند. یعنی اگر دست به انتخاب میزنیم، انسانهای دیگر نیز میتوانند انتخاب کنند. خداوند برای اینکه انسان رشد پیدا کند، طبق تصریح قرآن، دو راه برابر او قرار داده است؛ یک راه منجر به این میشود که انسان کافر شده و حق را میپوشاند و راه دیگر منجر به این میشود که انسان شاکر شده و حق را تشخیص میدهد. بنابراین این ما هستیم که انتخاب میکنیم. عوامل مختلف آنقدر تأثیر ندارند که اختیار خود را از دست بدهیم.
اسلام با ناآگاهی سازگار نیست
وی ادامه داد: هر چه آگاهی انسان دقیقتر، جزئیتر و بیشتر باشد، قدرت تصمیمگیری و انتخاب انسان نیز دقیقتر خواهد شد. به همین دلیل ادیان به خصوص اسلام بر آگاهی انسان تأکید میکنند. اسلام به هیچوجه با عدم آگاهی و جهالت سازگار نیست. در تاریخ اسلام حاکمانی بودند که میگفتند اگر مردم جاهل باشند، بیشتر حکومت میکنیم، چون وقتی مردم جهل داشته باشند، نمیتوانند انتخاب درستی داشته باشند، به همین دلیل باید برای آنها اننخاب کنیم.
سپاهی افزود: مردم جامعه اگر جاهل باشند به انتخاب درست نخواهند رسید. یعنی سرنوشت و آینده خودش را با آگاهی و به دست خود رقم نمیزند، اینگونه نیست که بگوییم اینها از پیش نوشته شده است. چنین دیدگاهی اصلاً درست و قابل پذیرش نیست و یک نوع عدم فهم است.
این عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه اصفهان گفت: انسان با اینکه در شرایط محیطی، زیست محیطی و حتی ژنتیکی قرار گرفته، اما خداوند قدرتی به نام انتخاب و آگاهی را در وجود او نهادینه کرده است. به همین دلیل میتوان شرایط محیطی و زیستی خود را عوض کنیم و تغییر رویه بدهیم. این یعنی محیط نمیتواند بر اختیار ما غلبه پیدا کند، البته میتواند بر اختیار انسانها تأثیر بگذارد. اسلام به کسانی که در محیط کفر زندگی میکردند توصیه میکرد که محیط خود را عوض کرده و هجرت کنند. به همین دلیل چنین اختیاری برای انسان وجود دارد که در مقاطعی به هجرت کردن روی بیاوریم، البته نیاز است که انسان در برخی جاها نیز ایثار و فداکاری داشته باشد.
وی با اشاره به فلسفه و معنای قضا و قدر، گفت: قضا یعنی احکام و قوانین الهی. خداوند عالم را بر اساس قانون محض خلق کرده و قوانین الهی همه جا حاکم هستند. یکی از قوانین الهی این است که موجودات دارای حیات هستند. قانون دیگری نیز وجود دارد که این موجودات چون زمانمند هستند، نمیتوانند ابدی باشند و همه موجودات غیر از خدا روزی تمام خواهند شد.
معنای قضا و قدر
سپاهی ادامه داد: انسان وقتی اتفاقی برای او میافتد و به نوعی شرایط زندگی او تغییر پیدا میکند، این تغییر شرایط به نام «قدر» معنا میشود. انسان از شرایط حیات برخوردار است، اما اگر شرایط حیات را از دست بدهد و شرایط مرگ و ممات بر او حاکم شود، در اینجا چون مرگ قانون الهی قلمداد میشود، مورد قضای الهی قرار گرفته است.
وی تصریح کرد: قضای الهی قانونی فراگیر، همهگیر و تغیبرناپذیر است و خداوند قانون خود را تغییر نمیدهد. در واقع قانون الهی، قضا و شرایط زندگی قدر معنا میشود. انسان نمیتواند مرگ را حذف کند، زیرا مرگ قانون الهی و فراگیر است. خداوند همانطور که به انسان اختیار داده، «امکان» را نیز به او عطا کرده است، یعنی انسان میتواند با فکر و تخیل خود برای خود امکانهای مختلف و متعدد بسازد. بنابراین همانطور که برای انسان حیات وجود دارد، امکان ممات و مرگ نیز وجود خواهد داشت.
سپاهی گفت: خدا اختیار را به انسان داده است که بتواند امکانها را برای خود ایجاد کند. با ایجاد این امکانها، قضاهای مختلفی شامل حال انسان میشود. پس اگر انسان، امکانی را تغییر دهد، یعنی قضای دیگری را برای خود رقم زده است. بنابراین امکانات شرایطی هستند که با اختیار ارتباط مستقیم دارد. اگر انسان این امکانها را که قدر معنا میشوند، تغییر دهد، از طریق این قدر، قضاهای جدید برای او به وجود میآید. در واقع وقتی تصمیم خود را عوض کردیم، یعنی قدر خود را تغییر دادهایم و با تغییر قدر، زیر چتر قضای دیگری قرار گرفتهایم. زندگی یعنی انسان با تغییر شرایط و قدرها، از قضاهای جدید الهی بهرهمند شود. بهشت نوعی قضای الهی و ناشی از قدر انسان و امکانهای انتخابی مورد رضایت الهی است.
فلسفه شب قدر
وی به فلسفه شب قدر اشاره کرد و افزود: شب قدر شبی است که خودمان را به خدا عرضه میکنیم و خداوند قَدر ما، یعنی اندازه و شرایط ما را در نظر میگیرد و بر اساس آن سرنوشت رقم میخورد، اما خداوند اختیار را از انسان سلب نمیکند و دست انسان برای تغییر شرایط خود بسته نمیشود. شب قدر شبی است که شرایط انسان بررسی میشود، اما امکان انتخاب راهها و در زیر چتر قضاهای جدید الهی قرار گرفتن برای انسان فراهم است.
سپاهی ادامه داد: بعد از شب قدر، خداوند از انسان میخواهد که از گناه دوری کرده و به کارهای نیک روی بیاورد. این تغییر، نوعی تغییر شرایط است، زیرا انسان وقتی گناه میکند تحت خشم و قضای الهی قرار میگیرد. گناه نوعی بینظمی انسان در عالم است و به همین دلیل انسان جواب این بینظمی را خواهد دید. این تغییر شرایط، همان تغییر قدر است. در واقع دین به ما کمک میکند شرایطی را عوض کنیم تا بتوانیم در ذیل قضاهای خاص الهی مثل بهشت قرار گیریم.
وی اظهار کرد: خداوند علم مطلق است و میداند که انسان باید از روی اختیار کاری را انجام دهد، زیرا اختیار را خود به انسان عطا کرده است. پس انسان با انتخاب و شرایطی که برای خود رقم میزند، سرنوشت خود را تعیین میکند.
انتهای پیام
