پیر شدن جمعیت ایران معلول مشکلات اقتصادی است

علی‌اصغر مهاجرانی، مدرس جامعه‌شناسی دانشگاه اصفهان، در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان، با بیان اینکه پیر شدن جمعیت در هر شرایطی و در هر کشوری یک بحران به حساب می‌آید، اظهار کرد: این پدیده به معنای این است که تعداد سالخوردگان افزایش و تعداد میانسالان و خردسالان کاهش یافته و دلیل آن نیز به کاهش باروری و افزایش طول عمر برمی‌گردد. پیر شدن جمعیت تبعاتی به دنبال دارد، از جمله اینکه نیروی کار در بازه سنی 15 تا 64 سال را کاهش می‌دهد و هر چند این مورد معلول کاهش باروری است، ولی در عین حال نیز باعث کاهش بیشتر باروری می‌شود.

وی افزود: از دیگر تبعات پیر شدن جمعیت، می‌توان به تغییر ساختار سیاسی، اقتصادی و فرهنگی همراه با تغییر ساختار جمعیت اشاره کرد. سالخوردگان معمولاً افرادی محافظه‌کارند، در حالی که جوانان افرادی پرشور و خواهان تغییر هستند. در نتیجه با پیر شدن جمعیت، محافظه‌کاری در جامعه شیوع پیدا می‌کند و از شور و نشاط افراد کاسته می‌شود.

جمعیت ایران به سمت پیر شدن می‌رود

مدرس جامعه‌شناسی دانشگاه اصفهان با بیان اینکه جمعیت ایران به سمت پیر شدن می‌رود، اضافه کرد: البته جمعیت ایران فعلاً پیر نیست و طبق سرشماری سال ۱۳۹۵، ۶.۱ درصد از جمعیت ایران در سنین بالای ۶۵ سال هستند و در حال حاضر، احتمالاً این رقم به ۶.۵ درصد رسیده است. البته در آینده این میزان با سرعت بیشتری افزایش خواهد یافت، چون رشد جمعیت سالخوردگان از رشد کل جمعیت بیشتر است. در فاصله سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵، رشد جمعیت بالاتر از ۶۵ سال، ۲.۹ درصد در سال بود که دو برابر رشد کل جمعیت در همین بازه زمانی محسوب می‌شود و رشد کل جمعیت، ۱.۲۶ درصد بود. این نشان می‌دهد که بعد از این نیز رشد جمعیت سالخوردگان از رشد کل جمعیت پیشی می‌گیرد و در دهه‌های آینده، ۶.۵ درصد فعلی حتی ممکن است به تدریج تا ۱۵ درصد نیز افزایش یابد.

مهاجرانی ادامه داد: پیش‌بینی سازمان ملل برای جمعیت سالخوردگان ایران این است که در سال ۲۰۵۰، درصد جمعیت ۶۰ سال و بالاتر، ۳۱.۲ درصد یعنی یک سوم کل جمعیت و درصد جمعیت ۸۰ سال به بالا، ۳.۸ درصد خواهد بود. در سال ۲۱۰۰، درصد جمعیت ۶۰ سال به بالا، ۳۶.۶ درصد و درصد جمعیت ۸۰ سال به بالای ایران، ۱۳.۵ درصد پیش‌بینی می‌شود. این پیش‌بینی‌ها به احتمال زیاد محقق خواهد شد، مگر اینکه تغییرات بنیادی در رشد جمعیت ایران رخ دهد. یکی از این تغییرات می‌تواند سیاست‌های جمعیتی باشد که وقتی تغییر پیدا می‌کند، خواه ناخواه بر میزان موالید تأثیر می‌گذارد و ممکن است آن را تا حدودی افزایش دهد و در نتیجه، کمی از روند افزایشی جمعیت سالخوردگان بکاهد، چنانکه در بازه زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ و به خصوص در فاصله سال‌های ۹۰ تا ۹۵، میزان باروری در ایران مقداری افزایش یافت، هر چند این افزایش ناچیز بود، یعنی هنوز هم میزان باروری کل در ایران زیر سطح جایگزینی است.

وی افزود: میزان باروری کل باید حدود ۲ درصد باشد و منظور از آن، تعداد فرزندانی است که به طور متوسط یک زن در طول باروری خود از ۱۵ تا ۴۹ سالگی به دنیا می‌آورد. در حال حاضر میزان باروری کل حدود ۲ درصد است و قبلاً تا ۱.۸ درصد نیز سقوط کرده بود. آمارها نشان می‌دهد که در بازه زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ و به خصوص در پنج سال پایانی این بازه، میزان باروری کل افزایش پیدا کرد که در هرم سنی جمعیت نیز قابل مشاهده است، ولی در عین حال باعث نشده که میزان باروری کل به حد جانشینی یا جایگزینی یعنی ۲.۱ درصد برسد و هنوز کمتر از این میزان است.

کاهش باروری از علل رشد جمعیت سالخوردگان

این استاد دانشگاه با بیان اینکه کاهش باروری یکی از علل رشد جمعیت سالخوردگان است، گفت: کاهش باروری علل متعدد و متنوعی دارد که برخی از آنها، علل ساختاری است و به ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی برمی‌گردد؛ مثل افزایش میزان شهرنشینی، افزایش درصد باسوادی به خصوص در میان زنان و افزایش میزان اشتغال زنان که به عنوان عوامل توسعه‌ای از آنها نام برده می‌شود و می‌تواند یکی از علل کاهش باروری باشد. البته نمی‌توان از این عوامل به عنوان علل منفی در کاهش باروری نام برد و علل دیگری نیز وجود دارد که در این زمینه تأثیرگذار است، از جمله افزایش سن ازدواج که خود ناشی از یک‌سری علل خواسته و ناخواسته است.

وی تصریح کرد: علل خواسته به تحصیلات و اشتغال زنان برمی‌گردد و علل ناخواسته یا غیرتوسعه‌ای به کمبود شغل برای مردان و زنان، میزان بالای بیکاری، گرانی خانه و اجاره خانه، افزایش هزینه‌های ازدواج و تهیه جهیزیه مربوط می‌شود. در واقع می‌توان با افزایش اشتغال، کاهش اجاره بها و قیمت مسکن و اعطای وام و تسهیلات برای ازدواج و تأمین جهیزیه، سن ازدواج را تا حدودی کاهش داد.

مهاجرانی به سیاست‌های جمعیتی کشور در سال‌های اخیر اشاره کرد و گفت: سیاست‌هایی که به منظور تشویق باروری تنظیم و تصویب شده، سیاست‌های درستی بوده است، اما سیاست‌هایی که در راستای تعطیلی برنامه تنظیم خانواده اعمال می‌شود، ممکن است آسیب‌های اجتماعی به دنبال داشته باشد؛ مثل باروری ناخواسته و به تبع آن، سقط جنین‌های غیربهداشتی و سنتی که می‌تواند هم به جنین و هم به مادر صدمه بزند و بعضا باعث مرگ یا نازایی کامل مادر شود. به جای تعطیلی کامل برنامه تنظیم خانواده، می‌توانستیم تبصره‌هایی در برنامه‌های قبلی ایجاد کنیم؛ مثلا کسانی که دارای چهار فرزند هستند، برای فرزند پنجم ناخواسته می‌توانند عقیم‌سازی کنند. سیاست‌های درست دیگری هم اعمال می‌شود، از جمله در سوپرمارکت‌ها لوازم پیشگیری از بارداری ناخواسته به فروش می‌رسد. همین‌طور می‌توان به فروش آزاد قرص‌های ضدبارداری در داروخانه‌ها اشاره کرد. معتقدم سیاست‌های تشویق بارداری بهتر از سیاست‌های محدودیت بارداری از طریق تعطیلی برنامه تنظیم خانواده بوده است.