توحید گمشده سینمای ایران است

سیدمحمد حسینی، مدرس و منتقد سینما، در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان، درباره بازنمایی آموزه‌های قرآنی در سینمای ایران، اظهار کرد: سینمای ایران کمتر به‌صورت مستقیم به موضوعات قرآنی پرداخته است، یعنی فیلم‌هایی که بر اساس داستان‌های قرآنی در سینمای ایران ساخته شده، یکی «مریم مقدس» و دیگری «ملک سلیمان» است و صرف داستان‌های قرآنی کمتر به تصویر کشیده شده‌اند، ولی مضامین قرآنی و اخلاقی بعضاً به مسئله سینما تبدیل و به آنها پرداخته شده، مثلاً در سال‌های اخیر، فیلم «شعله‌ور» به کارگردانی حمید نعمت‌الله در مذمت حسادت ساخته شده است. در واقع می‌توان گفت مضامین اخلاقی برگرفته از تعالیم قرآنی در سینمای ایران بیشتر مورد توجه است.

وی افزود: با وجود اینکه توحید یکی از اصلی‌ترین تعالیم قرآنی است، ولی سینمای ایران خیلی کم به آن پرداخته و شخصاً معتقدم نقطه ضعف این سینما همین موضوع است. در واقع سینمای ایران کمتر نگاه به آسمان و ماوراء داشته، یعنی در آثار این سینما کمتر می‌بینیم که وقتی افراد با موقعیت‌های نابهنجار و مسائل و مشکلات در زندگی‌شان مواجه می‌شوند، نگاه به آسمان می‌کنند و دنبال منبع لایزال الهی یا همان عنصر توحید باشند. این اتفاق خیلی کم در سینمای ایران رخ می‌دهد.

این مدرس و منتقد سینما اضافه کرد: این موضوع دلایل متعددی می‌تواند داشته باشد، ولی یکی از اصلی‌ترین دلایل آن، ترس از شعارزدگی است. این میزان جدایی سینما از ماوراء حتی در سینمای هالیوود هم وجود ندارد و آنها فارغ از اینکه فیلم شعاری شود یا نشود، عنصر ماوراء را مورد توجه قرار می‌دهند؛ مثلاً آثار ژانر سینمای آسمان یا گونه سینمای فضایی، نوعی بی‌کرانگی و پرداخت به عنصر توحید به‌صورت غیرمستقیم است. در برخی از این آثار، علاوه بر پرداخت غیرمستقیم، گاهی اوقات دیالوگ‌های مستقیمی هم وجود دارد، مثلاً در فیلم Gravity یا «جاذبه» به کارگردانی آلفونسو کوارون، وقتی شخصیت اصلی داستان در یک سفینه گیر می‌افتد و در فضای بی‌کران سرگردان می‌شود، گریه می‌کند و چون جاذبه وجود ندارد، اشک‌هایش رو به بالا می‌رود. در داخل سفینه نیز شمایلی از حضرت مسیح(ع) وجود دارد که در هوا معلق است و شخصیت اصلی داستان نگاهی به این شمایل می‌اندازد و می‌گوید: اشکال کار اینجاست که به ما دعا کردن را یاد ندادند.

ژانر سینمای آسمان در ایران وجود ندارد

حسینی ادامه داد: در فیلم 127 ساعت به کارگردانی دنی بویل، وقتی شخصیت اصلی داستان دستش را قطع کرده و خودش را از چنبره تخته‌سنگ نجات می‌دهد، در اوج ضعف به آسمان نگاه می‌کند و می‌گوید: متشکرم. نگاه به آسمان به همین میزان هم در سینمای ایران وجود ندارد. حتی معتقدم همین قدر هم میزان کمی نیست و لحظه طلایی و بسیار باشکوهی در فیلم 127 ساعت است. می‌خواهم بگویم در سینمای ایران از ترس اینکه مبادا متهم به شعارزدگی شوند، فرار عجیب و غریبی را تجربه می‌کنند، مثلاً روی پشت‌بام‌های یزد اسکرین لانگ شات از این شهر گرفته می‌شود، ولی سعی می‌کنند گنبد در این نما نشان داده نشود. مگر ممکن است چنین اتفاقی بیفتد؟ این همان کاری است که سینما با بحث توکل و توسل انجام می‌دهد.

وی با بیان اینکه اصلی‌ترین مضمون قرآنی یعنی عنصر توحید گمشده سینمای ایران است، گفت: ما فیلم‌هایی را می‌بینیم که زمینه پرداختن به ماوراء، اعتقادات و باورهای دینی در آنها به‌شدت قوی است، ولی نویسنده و کارگردان تمام تلاش‌شان را به کار گرفته‌اند تا این اتفاق نیفتد. نمونه بارز آن، فیلم «تختی» است. در این فیلم، شخصیت اصلی داستان وارد زورخانه می‌شود و معمولاً این‌طور است که هنگام ورود به زورخانه، ذکر یاعلی بر زبان جاری می‌شود، ولی در فیلم خبری از این ذکر نیست. در واقع سینما آنچنان‌ که باید و شاید به مسئله توحید نپرداخته است.

این مدرس و منقد سینما بیان کرد: دلیل دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، این است که ما گونه‌هایی از سینما را که از دل آن موضوع توحید بیرون می‌آید، نداریم، مثلاً ژانر سینمای آسمان در ایران وجود ندارد. البته مضامین اخلاقی به‌اندازه قابل قبولی در سینمای ما وجود دارد و فیلمی مثل «خیلی دور، خیلی نزدیک» رضا میرکریمی یا فیلم‌های مجید مجیدی در واقع مضامین اخلاقی را بیان می‌کنند. از طرف دیگر، هرگاه آثاری با این مضامین ساخته شده، مورد توجه قرار گرفته و قطعاً موفق بوده است. فیلم‌هایی که تاکنون بر مبنای داستان‌های قرآنی ساخته شده، تجربه‌ای آغازین برای حرکتی است که می‌تواند استمرار پیدا کند و به اتفاقی بسیار جدی تبدیل شود، مثلاً فیلم «ملک سلیمان» می‌توانست نسخه دوم و سوم داشته باشد و اگر این اتفاق بیفتد، خیلی خوب است. در دنیا سالانه فیلم‌هایی ساخته می‌شود که برگرفته از متن کتب مقدس هستند.

وی اظهار کرد: بزرگ‌ترین ضعف سینمای ایران در این حوزه، به متن فیلم‌نامه‌ها یعنی نحوه پرداختن، شکل دادن و دراماتیزه کردن این داستان‌ها مربوط می‌شود. ما هنوز این کار را بلد نیستیم، به لحاظ تکنیکی خیلی پیشرفت کرده‌ایم و بسیاری از آثار انیمیشن که براساس قصه‌های قرآنی و دینی ساخته‌ایم، مثل «فیلشاه» یا «شاهزاده روم»، استقبال خیلی خوبی از آنها به عمل آمده است. در واقع به‌لحاظ تکنیکی چیزی از دنیا کم نداریم و حتی در برخی حوزه‌ها جلوتر هم هستیم که خیلی نویدبخش است.