احساس ارزشمندی در گرو شناخت و به‌کارگیری استعدادهاست

محمدباقر کجباف، عضو هیئت علمی گروه مشاوره و روانشناسی دانشگاه اصفهان در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان، اظهار کرد: احساس ارزشمندی به معنای این است که انسان نسبت به خودش در مقابل خدا و انسان‌های دیگر احساس مثبت داشته باشد و خود را واجد ارزش‌های الهی و انسانی بداند. به تعبیر دیگر، احساس ارزشمندی قیمت‌گذاری انسان درباره خودش محسوب می‌شود، اینکه چقدر برای خود قدر و قیمت و اندازه در حوزه‌های انسانی، اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و عاطفی قائل است.

وی افزود: احساس ارزشمندی به انسان احساس اعتماد به‌ نفس و عزت نفس می‌دهد؛ هر چه عزت نفس انسان بیشتر باشد، ارزشمندی‌اش در مقابل خود، خدا و مردم نیز بیشتر خواهد بود. البته در اسلام عزت نفس به چیزی اطلاق می‌شود که در ارتباط با خدا باشد، چنانکه آیه 8 سوره منافقون می‌فرماید: «...وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ...؛ و عزت از آن خدا و از آن پيامبر او و از آن مؤمنان است». طبق این آیه، ارزش انسان به ایمان به خدا و پیامبر(ص) برمی‌گردد. بنابراین، احساس ارزشمندی آن احساسی است که هر کس متناسب با ارزش‌ها، خصوصیات اخلاقی و بایدها و نبایدهایی که برای خود تعیین می‌کند، به‌دست می‌آورد.

عضو هیئت علمی گروه مشاوره و روانشناسی دانشگاه اصفهان بیان کرد: مهم‌ترین مکانیسم‌های احساس ارزشمندی، توجه به استعدادها، توانمندی‌ها و ویژگی‌های روانی است که هر فردی در درون خود آنها را می‌یابد. به تعبیر دیگر، انسانی احساس ارزشمندی می‌کند که توانمند است، استعداد دارد و این استعدادها را در فرایند سعی و تلاش به فعلیت رسانده و در واقع، استعداد را به توانمندی تبدیل می‌کند. بنابراین، مکانیسم احساس ارزشمندی، به‌کارگیری استعدادها از طریق تربیت، آموزش، ارتباطات اجتماعی سالم، الگوهای صحیح، دوستان مناسب و رهبران اجتماعی است که می‌توانند الگوی مناسبی برای رفتار و شکوفایی استعدادها باشند.

کجباف ادامه داد: وقتی احساس ارزشمندی با عدم به‌کارگیری استعدادها مواجه شود، از بین می‌رود. در واقع، احساس ارزشمندی با احساس هویت‌یابی فردی، خانوادگی و اجتماعی شکل می‌گیرد. بنابراین، افراد برای احساس ارزشمندی باید تلاش کنند و اگر این کار را انجام ندهند و استعدادهای خود را نشناخته و آنها را به‌کار نگیرند، احساس پوچی، بی‌ارزشی و افسردگی خواهند کرد. در واقع، افراد افسرده کسانی هستند که احساس بی‌ارزشی می‌کنند.

وی تصریح کرد: تلاش برای کسب احساس ارزشمندی به این معناست که انسان موانعی را که باعث احساس بی‌ارزشی در او می‌شود، از پیش روی خود بردارد. این موانع می‌توانند عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی باشند. افراد دائماً در حال تبادل نظر، اندیشه و باور با فرهنگ‌های مختلف هستند و این تبادلات است که می‌تواند آنها را نسبت به موانع پیش روی خود مثل آداب و رسوم غلط و افکار نادرست توانمند کند. در واقع، برطرف کردن موانع نیز جزئی از فرایند شکوفا کردن استعدادهاست و استعداد برای از بین بردن موانع هم می‌تواند شکوفا شود. موانع وجود دارد و انسان باید آنها را از پیش روی خود بردارد که بخشی از تلاش برای کسب احساس ارزشمندی محسوب می‌شود.

عضو هیئت علمی گروه مشاوره و روانشناسی دانشگاه اصفهان درباره راهکارهای تقویت احساس ارزشمندی، گفت: هر انسانی ابتدا باید بداند که در چه جایگاهی قرار دارد؛ خودشناسی اولین مرحله‌ای است که انسان برای احساس ارزشمندی باید آن را طی کند و از ضعف‌ها، نقص‌ها و کاستی‌های خود آگاه باشد و اهداف مشخص و قابل دسترسی ترسیم کند. در واقع، برای احساس ارزشمندی باید از یک نقطه کاستی و کمبود آغاز و برای رفع آن تلاش کرد. این تلاش نیاز به هدف‌گذاری دارد و برای رسیدن به هدف، برنامه‌ریزی لازم است. هر چقدر انسان از وقت خود بیشتر استفاده کند، با مشاوری امین و باتجربه به مشورت بپردازد و برنامه‌ریزی درستی انجام دهد، خودشکوفایی و احساس ارزشمندی بیشتری برای خود رقم می‌زند.