ضرورت حفظ مبانی اعتقادی و فقهی شیعیان توسط امام صادق(ع)

حجت‌الاسلام والمسلمين علی‌اکبر حسینی، عضو هيئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کريم در گفت‌وگو با ایکنا از قم، اظهار کرد: بررسی سیره امامان معصوم(ع) گویای این حقیقت است که آنان در تمام عرصه‌‎های دانش مورد نیاز بشری سرآمد همه اندیشمندان‌اند؛ از آن‎رو که سرچشمه دانش آنان علم ازلی و بی‎کرانه خداوند است.

وی گفت: امام علی(ع) در توصیف دانش آل محمد(ص) می‌فرماید که آنان جایگاه اسرار الهی و پناهگاه فرمان خدا و گنجینه دانش بی‌پایان خدا و مرجع احکام او، پاسداران کتاب های آسمانی و کوه‌های همیشه استوار دین خدا هستند.

عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن اضافه کرد: حضرت صادق(ع) عترت رسول خدا(ص) را کانون حکمت و رحمت الهی دانسته و می‌فرماید که «نَحْنُ شَجَرَةُ النُبُوَّةِ وَ بَیْتُ الرَّحْمَةِ وَ مَفَاتِیحُ الْحِکْمَةِ وَ مَعْدِنُ الْعِلْمِ.»

وی گفت: تا دوره امام باقر(ع) و امام صادق(ع) ممنوعیت و محدودیت‌های فراوانی در نقل و نگارش احادیث نبوی و روایات معصومان وجود داشت، از این‎رو تا این زمان احادیث چندانی مکتوب نمی‌شود که این محدودیت تا حدود صدمین سال هجری قمری ادامه دارد.

حسینی با بیان اینکه عمربن عبدالعزیز معاصر امام باقر(ع) نقل حدیث را آزاد اعلام کرد، افزود: در میان احادیث مکتوب شده نیز برخی کتا‎ب‌ها مانند اصول اربعمائه در طول تاریخ از بین رفته است که این کتاب ظاهرا در دسترس کلینی بوده است.

وی در خصوص گام‎های امام صادق(ع) در هویت بخشی به تشیع تصریح کرد: برخی اندیشمندان، از دوران پيروزی عباسيان و فروپاشی امويان به خلاء سياسي تعبير کرده اند، همزمان با جابجایی قدرت سياسی، زمينه‌ساز رشد علم و معرفت فراهم شد، از آن‎رو که در چنین شرایطی فشارهای سياسی فروکاسته شده و فرصتی برای رشد افكار و عقول ایجاد می‌شود.

این کارشناس دینی با بیان اینکه در طول تاریخ زيربنای تمدن‌ها در هنگام‌ جابجایی قدرت‌های سیاسی انجام شده است، افزود: نابودی بنی‌امیه و استقرار بنی‌عباس در زمان امام صادق(ع) بستری مناسب را برای طرح مباحث علمی فراهم می‌کند.

وی بیان کرد: در زمان امام صادق(ع) همزمان با شکل‌گیری نظام‌های معرفتی و اندیشه‌ای تشیع، شاهد پیدایش فرقه‌های مختلف فکری و اعتقادی هستیم که در سال‌های متمادی و به‌ویژه در عصر امام کاظم(ع) در حال گسترش است؛ معتزلی‌ها، خوارج و مرجئه پیش از ابوحنیفه ایجاد شده بودند؛ چنان‎که در میان شیعیان نیز شاهد انشعاباتی مانند زیدیه هستیم.

حسینی گفت: هویت‌بخشی به مذهب تشیع توسط امام صادق(ع) انجام گرفت؛ این گزاره از ابوحنیفه «اگر آن دو سال نبود من هلاک می‌شدم»، به خوبی جایگاه علمی امام صادق(ع) را نشان می‌‎دهد‌ که مقصود وی از دو سال، زمانی است که ابوحنیفه نزد امام و یا زید تعلیم دیده است.

وی اظهار کرد: درباره تعداد شاگردان امام گفتگوهای فراوانی است؛ اما آنچه از منظر تاریخی نمی‌‏توان انکار کرد آن است که آن حضرت شاگردان فراوانی در رشته‌های مختلف علمی داشته‌اند.

آغاز تفقه در دین در دوران امام صادق(ع)

عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن با اشاره به شکل‌دهی نظام فقهی شیعه‌ توسط این امام افزود: از بديهيات تاريخ تشیع آن است که در این مذهب اسلامی تا زمان امام صادق(ع) از منابع شیعی، حتی احكام ابتدایی و ساده فقهی استخراج نشده بود و بسياري از شيعيان ناگزير بودند، بخاطر عدم آشنايي با مسائل فقهی اهل بیت(س)، به مكاتب فقهی ديگران مراجعه كنند.

وی بیان کرد: عدم دسترسی به علوم اهل بيت(س) تا زمان امام صادق(ع) يكي از نقاط ضعف شیعیان در تاريخ پیش از امام صادق(ع) و امام باقر(ع) است.

حسینی گفت: فقه بدون تردید از ابعاد بسیار مهم دین بوده و بیشترین نقش را در هویت اجتماعی دارد؛ فقه از عواملی است که مرزهای مذاهب مختلف اسلامی را متمایز می‌کند؛ شیعه از زمان امام صادق(ع) با فقه، فقاهت و استنباط احكام شرعی آشنا و به تعبير ديگر «تفقه» در دين در این دوره آغاز می‌شود.

این کارشناس دینی با بیان اینکه امام صادق(ع) در آشنا كردن جامعه آن روز با فقه نقش بسیار مؤثری داشتند، افزود: در این دوره از سوی شیعیانی که از راه‌های دور نزد امام می‌‎آمدند، سؤال‌‎‌های فقهی فراوانی از امام شده است، این پرسش‌ها بخش معظمی از احادیث فقهی تراث شیعه را به خود اختصاص داده است.

استاد حوزه و دانشگاه در خصوص سامان‌دهی نظام اعتقادی تصریح کرد: در این دوره توحید مفضل از منابع غنی کلامی تشیع، از زبان امام صادق(ع) بیان می‌‎شود؛ توحید مفضل نمونه روشن از احاطه آن حضرت به علوم، گوناگون قطره‌ای از دریای دانش بی‌کران اوست.

وی ابراز کرد: توحید مفضل افزون بر ارائه اطلاعات بی‌شمار از عالم طبیعت، آفرینش انسان و حیوان و سایر موجودات، همانند قرآن کریم انسان را به سوی حقیقت رهنمون می‌سازد و وجود خدا را در وجود انسان و در متن زندگی نشان می‌دهد.

این کارشناس مذهبی گفت: آن حضرت همانند فیلسوفی متالّه، پزشکی ماهر، کارشناسی برجسته در امور کشاورزی و درختکاری، حیوان‌شناسی، معدن، آب، فیزیک، شیمی، ریاضیات، هوا و فضا و نجوم از رازهای شگفت‌انگیز جهان عالم طبیعت را بازگشایی می‎کند.

وی عنوان کرد: توحید مفصل تفیسر و تفصیل برخی آیات قرآن مانند آیه «سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَ فِی اَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ اَنَّهس الْحَقُّ اَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ اَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ؛ به زودی نشانه‌های روشن خود را در اطراف هستی و در وجود انسان به آنان نشان خواهیم داد تا برای آنان آشکار گردد که خداوند حق است، آیا کافی نیست که پروردگارت بر همه چیز گواه است.

حسینی با اشاره به سامان دهی نظام عرفانی افزود: عطار نیشابوری در تذکره الاولیا(شرح حال عرفا) از امام باقر(ع) آغاز و به امام صادق(ع) ختم کرده و می‌نویسند که جعفر بن محمد(ع) بیش از همه عرفا، نقل قول عرفانی دارد.

وی بیان کرد: اهتمام امام به روایات عرفانی و معنوی اگر بیشتر از فقه نباشد کمتر نیست، مالک، رئیس مذهب مالکی مدتی در خدمت امام رفت و آمد داشت و نقل می‌کند که هر وقت خدمت جعفر بن محمد(ص) رسیدم یا قرآن می‌خواند و یا نماز می‌خواند و یا روزه بود و هیچگاه روایتی را بدون وضو نقل نمی‌کرد.

عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن یکی از مهمترین دستورات عرفا را حدیث عنوان بصری که علامه مجلسی در بحارالانوار نقل کرده است و افزود: عنوان بصری از فقیهان بزرگ آن عصر است؛ از این‎رو نمی توان گفت وی برای یادگیری فقه خدمت آن حضرت مشرف شده است، چنانکه مضمون روایت امام صادق(ع) نیز گویای این حقیقت است.

وی بیان کرد: قرابت و نزدیکی صوفیان اهل سنت، به دلیل وجود مضامین عرفانی فراون در منابع شیعی است که اهل سنت فاقد آن است. همه صوفیان اهل سنت معتقدند از علی(ع) خرقه گرفته‌اند.

گشودن باب اجتهاد توسط امام؛ آستانه ورود به تمدن اسلامی 

حسینی با اشاره به سامان دهی نظام سیاسی افزود: در زمان حیات امام صادق(ع) اعتراضات مردمی به خلافت بنی امیه گسترده‌‎تر می‌شود، ابومسلم خراسانی و بنی عباس به نام امام صادق و علویون به پیروزی رسد و حکومت را به دست می‌گیرد.

وی بیان کرد: امام در این مدت، مستقیم وارد نزاع‌‎‌های سیاسی نمی‌شوند و فعالیت فرهنگی را انتخاب می‌کنند؛ زیرا هنوز هویت شیعه به درستی شکل نگرفته است؛ زیدیه در کلام، معتزلی و در فقه تابع یکی از فرقه‌های اهل تسنن است.

این کارشناس مذهبی گفت: امام برای حفظ مبانی اعتقادی و فقهی و عرفانی تلاش کرد، این ضرورت می‌تواند پاسخی خردپذیر به چرایی عدم قیام امام و رونیاوردن مستقیم به حکومت باشد، در غیر این صورت، شیعیان در درون جریانات اهل تسنن هضم می‌شدند.

وی با اشاره به ایجاد زمینه برای شکل‌گیری تمدن اسلامی افزود: مهم‎ترین نقش امام صادق(ع) در زمينه توسعه‌ علم و معرفت و پی‌ریزی تمدن اسلامی را می‌توان جستجو کرد.

وی ادامه داد: قرن سوم و چهارم را باید اوج تمدن اسلامی به‌شمار آورد، در این دوران در سه وجه بنيادی مسائل فرهنگی، توسعه‌ علمی و همچنين پيشرفت‌های صنعتی و فن‌آوری با توسعه چشم‌گیری همراه است كه ريشه‌های آن به عصر امام صادق(ع) و مدرسه و مكتبی بازمی‌گردد که آن حضرت در آن رشته‌های گوناگون تأسیس كرده‌اند، تحول روش‌شناختی و گشودن باب اجتهاد، توسط امام را باید آستانه ورود به تمدن اسلامی دانست.