چو خورشید تابان به گنبد رسید

هادی انصاری، عضو فرهنگستان علوم پزشکی، پژوهشگر و مؤلف آثار متعدد در حوزه‌ اسلام و تشیع، خادم افتخاری آستان مقدس علوی و حرم مطهر سیدالشهدا(ع) در نوشتاری با عنوان «چو خورشید تابان به گنبد رسید» که در مجله تخصصی اندیشه‌های میراث اسلامی بهاریه منتشر شده است به روایتی تاریخی از مرمت گنبد مطهر حضرت علی(ع) پرداخته است، در آستانه فرارسیدن عید سعید غدیر خم این مقاله تقدیم مخاطبان گرامی می‌شود.

هنگامی که امیرالمؤمنین(ع) به شهادت رسید، براساس وصیت ایشان، فرزندانش او را شبانه به خاک سپردند. فرزندان امام(ع) چند نقطه را برای دفن آن حضرت مهیا کردند تا مکان قبر مخفی بماند و خوارج و یاران معاویه امکان جسارت به مرقد و قبر مطهر را نیابند. از مکان قبر آن امام همام تنها فرزندان، نواده و یاران خاص ایشان باخبر بودند تا اینکه امام صادق(ع) در زمان منصور عباسی به سال 135ق. برای نخستین بار مکان قبر را نمایان کرد. براساس روایتی، منصور عباسی به امام صادق(ع) گفت: «ابومسلم از تو درخواست کرده تا تربت و مزار علی(ع) را اگر می‌دانی کجاست، آشکارسازی». امام صادق(ع) فرمود: «در نامه‌ای از امام علی(ع) آمده که مکان دفن او در دوران عبدالله ابن جعفر هاشمی(منصور) آشکار خواهد شد» و منصور از این سخن شاد شد.

آن حضرت مبلغی را به «صفوان جمال» یکی از یارانش سپرد و او با آن پول قبر مطهر را برای نخستین بار آشکار کرد. خبر این واقعه به منصور رسید در آن هنگام در «رصافه» بود و با شنیدن این خبر گفت: «او (امام صادق(ع)» راستگو و صادق است. از آن پس ان‌‌شاء الله مؤمنان از آن مکان زیارت می‌کنند».

مکانی که قبر آن حضرت در آن آشکار شد، در منطقه‌ای معروف به «الغری» بود. قبر شریف در میان سه که قرار داشت؛ یکی به نام «جبل الدیک» در شمال، دیگری «جبل‌النور» در جنوب شرقی و سومی «جبل شرف شاه» که بعدها به این نام معروف شد در جنوب غربی. امروز این کوه‌ها به همین نام مشهورند. به گفته «یعقوبی» وقتی امام علی(ع) از دنیا رفت، امام حسن(ع) او را غسل داد، بر او نماز گزارد و در مکانی که به آن غری گفته می‌شد، دفن کرد. از امام صادق(ع) در مورد محل دفن آن حضرت سؤال کردند. ایشان فرمود: «امام حسن(ع) ایشان را در اطراف کوفه و نزدیک نجف، جایی که از سمت چپ به الغری و از سمت راست به «حیره» محدود می‌شد، بین «ذکوات ابیض» به خاک سپردند».

امام صادق(ع) ضمن بیان این موقعیت، اشاره می‌کند که سیل، این قبر را ویران کرده است. متون تاریخی بر وجود قبر امام علی(ع) در همین مکان فعلی اتفاق نظر دارند و از آن با نام «الغری» یاد کرده‌اند. از امام حسن و حسین(ع) نقل شده که پدرشان فرمود: «وقتی من شهید شدم، مرا در محلی معروف به الغری دفن کنید». الغری، چنانکه در صفحه‌های پیشین ذکر شد، نام دیگر نجف است.

برخی مورخان از این مکان با عنوان «پشت کوفه» یاد کرده و گفته‌اند: «قبر امام علی(ع) در پشت کوفه قرار دارد؛ یعنی همان جایی که اکنون زیارتگاه اوست» از امام باقر(ع) نیز نقل شده که امام علی(ع) در ناحیه «غریین» یا الغری دفن شده است.

برخی نیز از این مکان با عنوان «نجف» یا «نزدیک نجف» یاد کرده‌اند. یاقوت حموی می‌گوید: «نجف در نزدیکی قبر امیرالمؤمنین علی(ع) قرار گرفته است»؛ بدیهی است شهر نجف با توسعه‌ای که یافت، قبر مطهر را در درون خود جای داد. در هر حال، مکان قبر امام علی(ع)، یعنی جایی که اکنون زیارتگاه اوست و به نام‌های مختلف از آن در متون تاریخی یاد شده، مکان حقیقی و مسلم دفن آن امام همام است.

نخستین بقعه و بنایی که بر فراز قبر امام علی(ع) استوار شد، در دوران خلافت «هارون الرشید» به سال 165ق. بود. او که به زیارت مرقد آن امام مشرف شد و معجزه‌هایی از این مکان دید، ضریحی از سنگ سفید برای قبر ساخت و بنایی از آجر سفید و گنبدی از گل سرخ بر فراز آن استوار کرد و دیواری با چهار در، کنار آن بنا نهاد. از آن به بعد در اطراف مرقد خانه‌هایی ساخته شد. نجف توسعه پیداکرد و شیعیان و علویان دسته‌دسته در جوار آن ساکن شدند.

«متوکل عباسی» به سبب عنادی که با اهل‌ بیت(ع) داشت، قبر امام علی(ع) را چون قبر امام حسین(ع) ویران کرد. چندی بعد، «محمد‌بن زید» از پادشاهان شیعی طبرستان، معروف به «داعی» در 287 ق. عمارتی با شکوه بر مرقد مطهر بنا کرد که صحن آن هفتاد حجره و طاق داشت.

امام علی(ع) زمین بین حیره و خورنق تا کوفه را به چهل هزار درهم از دهقان‌ها خریده بودند. وقتی در مورد این کار از او سؤال کردند فرمود: «از رسول خدا(ص) شنیدم که از پشت کوفه هفتاد هزار نفر بدون حساب محشور می‌شوند. خواستم که آنها از ملک و زمین من برانگیخته شوند». این مطلب از قول حضرت ابراهیم(ع) نیز نقل شده است.

«ابوالهیجاء عبداله بن حمدان»، حاکم شیعی موصل، در 283ق. گنبد بزرگ و باعظمتی بر فراز قبر ساخت و حرم را فرش کرد. در زمان «المطیع لله عباسی»، یکی از نقیبان سادات علوی به نام «عمر‌بن یحیی»، به سال 350 ق. برای آن حرم گنبد و قبه‌ای کوچک ساخت؛ سپس داعی صغیر از علویان طبرستان عمارت دیگری بر آن استوار کرد. در عصر پادشاهان شیعی‌ال بویه، مرقد مطهر امام علی(ع) چون سایر مرقد و مزارها در عراق، توسط «عضدالدوله» بازسازی شد و توسعه یافت و عظیمترین بنا بر آن استوار شد. او در 363ق. مدت یک سال در نجف ساکن شد و شخصاً بر این توسعه و بنای باشکوه نظارت کرد؛ همچنین ثروت  فراوانی به مجاوران قبر و سادات بخشید. بنای عضدالدوله تا 755 ق. باقی بود و در آن سال در اثر آتش سوزی چو‌ب‌های نفیس و زیبای آن به سرعت شعله‌ور شد و آتش را به دیگر جاها منتقل کرد. گفته‌اند دو قرآن به خط مبارک آن حضرت در داخل حرم نگه‌داری می‌شد، در آتش سوخت. یادآور می‌شود که هم اکنون قرآنی خطی منسوب به حضرت در خزانه وجود دارد که اینجانب شرف دیدن آن را یافته‌ام. این قرآن به سال 40 ق، به خط کوفی نگارش شد و نام حضرت چنین در پایان آمده:(کتبه علی بن ابو طالب)، پس از آن حادثه، کار بازسازی حرم را ایلخانان مغول و دست نشانده‌های آنها از جمله «سلطان اویس جلایری» در 760 ق به خوبی به انجام رساندند.

«شاه اسماعیل» پس از سلطه بر بغداد به زیارت عتبات و مرقد امام علی(ع) در نجف رفت و کارهایی برای آبادانی شهر انجام داد. در دوران صفوی، بازسازی و توسعه حرم با شدت بیشتری دنبال شد. شاه عباس صفوی ضمن زیارت آن مرقد در 1033 ق.دستورهایی برای تعمیر حرم، گنبد و صحن صادر کرد. این ساخت و ساز با مهندسی مرحوم شیخ بهایی صورت پذیرفت.

رواق‌های را با فرش‌های گرانبها پوشاند و لقب خود کلب آستان علی را بر این فرشها حک کرد. برای استراحت زائران، مکانی ساخت که آن را خیابان می‌خواندند و «زائر سرا» نامیده شد که محل آن، بازار بزرگ نجف در برابر «باب الساعه» در سمت شرق بارگاه حضرت بوده است؛ همچنین دستور داد آب فرات را به نجف بکشانند.

«شاه صفی»، نوه شاه عباس صفوی، وزیر خود «میرزا تقی مازندرانی» را امر کرد تا قسمتی از اطراف صحن و حرم را توسعه دهد. انی کار در 1047 ق. انجام شد. بنای فعلی با اندکی تغییر، یادگار آن دوران است. شاه عباس دوم نیز این بنا را تکمیل کرد و عملیات اجرای آن سه سال طول کشید.

برای تزیین حرم از سنگ معدن‌های اطراف نجف که بسیار شفاف و زیبا بود، استفاده و گنبد مطهر آن حضرت با کاشی فیروزه‌ای گرانبهایی تزیین شد. به گفته کارشناسان، ارزش هنری آن گنبد از گنبد مزین به طلای بعد خود بیشتر بوده است.

نادر افشار در 1155ق.دستور داد کاشی‌های گنبد و گل دسته‌ها را بردارند وبه جای آن از خشت‌های طلایی استفاده کنند که تاریخ طلاکاری آن روی گنبد ثبت شد. وی ثروت زیادی برای تعمیرات آستان مقدس وقف کرد. او همچنین تزیین حرم و کاشی کاری صحن کوشش بسیار کرد، «ایوان العلماء» از آثار زمان اوست.

در دوره قاجار نیز اقداماتی برای توسعه و بازسازی حرم انجام شد. «آقا محمدخان قاجار» در 1211ق. ضریحی از نقره به آستان تقدیم کرد. «فتحعلی شاه» در 1236ق تعمیراتی انجام داد و در 1262 ق. وزیر «محمد شاه» ضریحی دیگر از نقره روی قبر نصب کرد. 28 در 1370 ق. «سید احمد مصطفوی» کاشی‌های حرم را بازسازی کرد. او شیشه‌های رنگی حرم را که در 1240 ق. زمان نادر در حرم کار گذاشته شده و روی آنها با آیه‌هایی از قرآن مزین بود، از جا کند و شیشه‌های بسیار زیبایی به جای آن نصب کرد. سنگ‌های حرم و دیوارها را برداشت و سنگهای گران قیمت جای آن گذاشت.

در این دوران و پس از سقوط رژیم بعث در عراق از آنجا که به طور کلی حدود یک قرن، توجهی به بازسازی و ترمیم اعتاب مقدسه صورت نگرفته بود و اغلب این بارگاه‌ها روبه فرسودگی نهاده بود، خوشبختانه از سوی نظام جمهوری اسلامی ایران با پشتوانه‌های مردمی و همت نیکوکاران، اقدامات گسترده‌ای در‌این باره صورت پذیرفت. ساخت صحن حضرت زهرا(س) در نجف اشرف به مساحت 203 هزار متر مربع و ترمیم خشت‌های طلای گنبد مطهر را که از قدمتی سیصد ساله برخوردار است، می‌توان مهمترین اقدام در این حوزه به شمار آورد. یادآور می‌شود مساحت کنونی بارگاه امیرالمومنین(ع) که همان ساخته صفویان است، فقط 12 هزار متر مربع است. حرکت مهم و اساسی دیگر که شاید بتوان به گونه‌ای مهمترین اقدام در این دوران به شمار آورد، ترمیم و بازسازی خشت‌های سیصد ساله و بازمانده هنر اسلامی ایرانی قرن یازدهم هجری بود که با جدیت دنبال شد. گفتنی است که متاسفانه دست‌هایی بر این باور بوده که تمامی خشت‌های گران‌بها و هنری را که بازمانده از فرهنگ و هنر اسلامی ایرانی در عراق بود، از میان بردارند. در این هنگام با هوشیاری حضرت «آیت الله العظمی سیستانی» در تاکید بر دفاع از نگهداری آثار هنر اسلامی و وظیفه دانستن آن، تیمی قدرتمند و علمی از متخصصان علمی و دانشگاهی ایران همچون «دکتر ابوالقاسم دولتی»، «مهندس پلارک»، «مهندس کریمی» و مرمت کاران حرفه‌ای در ترمیم خشت‌ها تشکیل شد و پس از آن، همه مراحل اجرایی این پروژه عظیم و هنری زیرنظر «ستاد بازسازی اعتاب مقدسه» در عراق به ریاست مهندس پلارک صورت پذیرفت.

نگارنده نیز این افتخار را داشت که آغاز مراحل عملیات این پژوژه تاریخی با آگاه‌شدن از کاستی‌ها، فعالیت خویش را آغاز کند. این اقدام با پشتیبانی مرجعیت شیعه در نجف، «دیوان وقف شیعه» و «تولیت آستان علوی» به دست خبرگان و مختصصان انجام شد و به‌حمد‌الله  در حدود 10 ماه به پایان رسید. در این بازسازی و ترمیم، تعداد 9217 خشت طلای گنبد پس از ترمیم به کارگاه آبکاری طلا تحویل و لایه‌ای از طلا عبار 24 روی آن قرار داده شد. یاداور می‌شود که همه خشت‌های یاد شده از جنس مس بوده و لایه‌ای در حدود 9 میکرون طلا روی آن از قبل به طور تقریبی باقی مانده بود که این ضخامت تا حود 15 تا 17 میکرون رسید(هر میلیمتر برابر با هزار میکرون می‌باشد). جالب آنکه در سیصد سال پیش، هنرمندان و زرگران دوران نادری، آینده نگری کرده و بر پشت تمامی خشت‌های یاد شده، شماره خشت و شماره ردیف را یادداشت کرده‌اند.

گنبد مطهر امیرالمؤمنین(ع) از 76 ردیف خشت با 9217 خشت، تشکیل یافته است. در بالای گریو یا ساق گنبد کتیبه‌ زیبایی به پهنای 1/40 سانتیمتر و طول 51/77 سانتیمتر قرار دارد که این کتیبه زیبا به شیوه مشبک و با روکشی از طلا و لاجورد ساخته شده است. در میانه کتیبه گریو گنبد، سوره مبارکه «فتح» که از 378 قطعه تشکیل یافته و در بالا و پایین این سوره‌ اشعار فارسی و ترکی «میرزا ندیم مشهدی» با خط زیبا و هنرمندانه «محمدعلی اصفهانی» با تعداد 436 قطعه کار شده که این اشعار همه در مدح مولا و گاه در ستایش از نادرشاه و دست‌‌زدن به این اقدام بزرگش سروده شده و هنر و زیبایی و شکوه خاصی را به گنبد داده است. از دیگر زیبایی‌ها و هنرها و هنرهای نهفته در این بخش آن است که این ابیات شعری، 110 بیت است که خود نام«علی» را در حروف ابجد، همراه دارد. گفتنی است که خطاط نیز در اینجا باز از دیدگاه تخصصی خود و نیز از دیدگاه دینی و اعتقادیف دست به کار زیبایی زده است. وی آیات قرآنی را در میانه با خطی به پهنای پنج سانتیمتر نگاشته که به جز ترجیح آیات قرآنی بر شعر، چشم هر بیننده‌ای از پس دیوار صحن مطهر، آن را تشخیص داده و می‌خواند؛ در حالی که اشعار را با پهنای یک سانتیمتری به نگارش درآورده است.

در بالای این کتیبه، 211 خشت آبچکان 24 سانتیمتری، پیرامون گنبد قرار داده شده که هنگامی بارش باران از ریزش آب روی کتیبه و ساق گنبد جلوگیری کند. زیر کتیبه یاد شده، «گریو» یا «ساق» گنبد قرار دارد که 2525 خشت طلا دارد. یکی از کارهای مهم که در نوع خود بی‌نظیر بود و شاید با ترمیم خشت‌های گنبد هماوردی می‌کرد، ساخت مجدد شمسه یا کف علی ربوده شده بود که بر قله گنبد تا پیش از 32 سال پیش وجود داشت؛ ولی متأسفانه از سوی مزدوران بعضی به یغما رفت و تلاش دست اندرکاران آستان و دولت عراق، برای یافتن آن، راه به جایی نبرد. در این هنگام بود که به پیشنهاد نگارنده به تولیت آستانه و استقبال او، تیمی در تهران به ریاست«مهندس محمد کریمی» تشکیل شد و این تیم در حدود مدت شش ماه با استفاده از عکس‌های آرشیو و کهن این شمسه و اسکن کردن آن در آغاز، دو ماکت از آن تهیه و نواقص آن را برطرف کرد؛ سرانجام موفق شدیم شمسه را با تمام ویژگی‌هایش از خط و اندازه و کیفیت، مطابق با اصل کهن آن بسازیم.

این شمسه، روی گلدانی که موسوم به «انارک گنبد» است، قرار می‌گیرد. انارک از هشت بخش تشکیل شده و به طول 327/5 سانتیمتر است. ارتقاع شمسه183/3 سانتیمتر بوده و عرض آن 183/4 سانتیمتر است. در ساخت اجزای شمسه یا«پنجه علی»، ظرافت‌های تاریخی‌ای که نشان از آگاهی و هنرمندی طراحی یا طراحان آن دارد، ملاحظه می‌کنیم که برای نخستین بار در تاریخ یک شمسه، با اسکن از روی اصل، سپس اندازه‌گیری‌های دقیق به این شکل ساخته شده است. اولاً تعداد قطعات این شمسه بالغ بر 63 عدد است که خود نشان از مقدار طول عمر حضرت دارد؛ همچنین کف دستی که بالای این شمسه قرار گرفته به طول 63 سانتیمتر است که باز نشان از مقدار سنوات عمر حضرت دارد. پیرامون شمسه، تعداد 14 اشعه قرار داده شده که به نشان از 14 معصوم(علیهم السلام) تعبیه گشته و در میانه این شمسه، قلبی وجود دارد که پروانه چهار لته‌ای در میانه آن است و این پروانه با وزش باد به چرخش درمی‌آید.این قلب، نماد قلب جهان در میانه این شمسه است؛ به این معنی که جهان به وجود این چهارده معصوم(علیهم السلام) در حرکت است.

ارتفاع کل انارک و شمسه روی گنبد 473/5 سانتیمتر است وزن شمسه حدود 120 کیلوگرم است. این شمسه یا پنجه‌ علی پس از انتقال از تهران به نجف اشرف وآبکاری طلا در کارگاه آبکاری گنبد مطهر در این شهر، عصر روز چهارشنبه، 14 ربیع الاول سال 1438، طی مراسم ویژه‌ای با حضور تولیت آستان علوی، اعضای مجلس اداره آستانه، علما و روحانیون حوزه، روسای عشائر نجف، سرشناسان، مردم و زائران حرم علوی با آیینی سنتی و پای کوبان از درِ طوسی صحن مطهر وارد شد و پس از حرکت در صحن و خواندن اشعار و هوسه و پای کوبی سنتی مردم به بالای بام صحن مطهر امیرالمومنین(ع) منتقل گردید. همان شب تا پاسی از نیمه شب عملیات نصب شمسه به عنوان آخرین بخش از پایان کار ترمیم گنبد مطهر در مکان خود نصب شد؛ سرانجام روز شنبه، 17 ربیع الاول سال 1438 در مجلسی باشکوه با حضور بیش از دو هزار نفر در صحن مطهر امیرالمومنین(ع)، مراسم پرده‌برداری از روی گنبد مطهر صورت گرفت.

در این مراسم که با حضور شخصیت‌های حوزه علمیه نجف اشرف و در رأس آنان آیت‌الله العظمی فیاض، تولیت آستانه و رئیس دیوان وقف شیعه و دیگر اعضای آن، رؤسای کشوری و لشکری، مسئولان نظام جمهوری اسلامی ایران، رئیس سازمان بازسازی اعتاب مقدسه، شخصیت‌های سرشناس شهر، دشگر تولیت‌های آستانه‌های مقدس عراق و ... برگزار شد، با نواخته‌ شدن 14 زنگ ساعت صحن مطهر به نام 14 معصوم(ع) و پس از نواخته‌ شدن چهاردهمین زنگ، به نام نامی حضرت ولی‌عصر(عج)، پرده سفید رنگ از روی گنبد زرین فام حضرت که به «قبة البیضاء» مشهور است. برداشته شد؛ بدین ترتیب پس از حدود دو سال و نیم، گنبد مطهر حضرت، بار دیگر در آسمان نجف اشرف خودنمایی کرد و کون‌و‌مکان از انسیان تا فرشتگان بابت این اتفاق به یکدیگر تبریک و شادباش گفتند. در این لحظات زیبا و فراموش نشدنی بود که اشک شوق، اشک به پایان رسیدن کار و اشک به هدف رسیدن از دیدگان جاری گردید که وه چه لحظه فراموش نشدنی بود.

اللهم لا تحرمنا عن زیارته و زیارة اولاده المعصومین علیهم السلام فی الدنیا و شفاعتهم فی الاخرة.