5 شاخص رفتاری حضرت زهرا(س) در تعامل با خانواده
استاد دانشگاه ادیان و مذاهب گفت: محبت و احترام عمیق به پدر، همدلی و همراهی در سختیها، دفاع از ولایت و حق پدر، الگوی کامل در نیکی و احسان به والدین و پاسداری از حرمت و جایگاه پدر پنج شاخص رفتاری حضرت زهرا(س) در تعامل با خانواده بود.
یکی از مهمترین شیوههای تعلیم و تربیت، روش الگوگیری است. انسانها در زندگی مادی و معنوی خود همواره نیازمند به راهنما و الگو بودهاند و این نیاز در حیات معنوی و رشد و بالندگی روح آنان برای رسیدن به کمال مطلوب بیش از هر چیزی محسوس بوده است.
به گواهی قرآن کریم و روایات همچنین متون ادعیه و زیارات، پیامبران و امامان بهعنوان بارزترین نشانه و بهترین الگو و اسوه هستند که خداوند برای جوامع بشری فرستاده است. در میان انوار درخشان، به شهادت امامان معصوم(ع)، حضرت زهرا(س) را کوثر زلال بهشتى، سرچشمه پاک و شفاف خلقت، چشمهسار عصمت و امامت که از مرکز فیض بهرهمند و سیراب مىشود، انسان کامل و شاخصترین اسوه معرفی میکنند.
از اینرو، خبرنگار ایکنا از قم در گفتوگو با علی درزی، استاد دانشگاه ادیان و مذاهب به بررسی محورهای رفتاری حضرت زهرا(س) و برشی کوتاه از زندگی ایشان پرداخته است که در ادامه مشروح گفتوگو از نظر میگذرد.
ایکنا- مهمترین محورهای رفتاری حضرت زهرا(س) در تعامل با والدین چه بود؟
یکی از مهمترین محورهای رفتاری حضرت زهرا(س) در تعامل با والدین شامل محبت و احترام عمیق به پدر بود. حضرت فاطمه(س) همواره با نهایت ادب و احترام با پیامبر(ص) سخن میگفتند و ایشان را با لقب «یا أبتاه؛ ای پدر جان» خطاب میکردند.
هنگام ورود پیامبر(ص)، حضرت زهرا(س) از جا برمیخاستند، به استقبال میرفتند، دست پدر را میبوسیدند و جای ویژهای برای ایشان فراهم میکردند.
دومین محور رفتار حضرت زهرا(س) با والدین، همدلی و همراهی در سختیها بود. در دوران سختیهای صدر اسلام، حضرت زهرا(س) همواره در کنار پدر بودند؛ از جمله در شعب ابیطالب، هجرت و در جنگها. در ماجرای شعب ابیطالب، با وجود سختیها و گرسنگی، صبورانه در کنار پدر ماندند و او را دلگرم میکردند.
سومین محور، دفاع از ولایت و حق پدر بود. پس از رحلت پیامبر(ص)، حضرت زهرا(س) با شجاعت از حق امیرالمؤمنین(ع) دفاع و در خطبه فدکیه، با استناد به قرآن و سنت، از جایگاه پدرشان دفاع کردند. این رفتار نشاندهنده وفاداری عمیق ایشان به راه و رسالت پدر بود.
چهارمین محور، الگوی کامل در برّ الوالدین(نیکی و احسان به والدین) بود. در دعای شبانه حضرت زهرا(س)، ابتدا برای دیگران دعا میکردند و وقتی امام حسن(ع) پرسیدند چرا برای خود دعا نمیکنید، فرمودند: «الجار ثم الدار»؛ یعنی اول همسایه، سپس خانه. این نشان از روح بزرگ و تربیت الهی ایشان دارد که از پدر آموخته بودند.
پنجمین محور، پاسداری از حرمت و جایگاه پدر بود. حضرت زهرا(س) هیچگاه در حضور پیامبر(ص) با صدای بلند سخن نگفتند و همواره با چهرهای گشاده و با ادب با ایشان برخورد میکردند. در روایات آمده است که پیامبر(ص) نیز در برابر دخترشان از جا برمیخاستند و دست او را میبوسیدند؛ این رابطه دوطرفه احترام، نشان از مقام والای حضرت زهرا(س) و تربیت الهی ایشان دارد.
ایکنا- مهمترین عوامل آرامشبخش در زندگی مشترک حضرت زهرا(س) با حضرت علی(ع) چه بود؟
مهمترین عوامل آرامش خانواده در زندگی حضرت فاطمه زهرا(س) شامل ایمان عمیق، تقسیم مسئولیت، احترام متقابل، سادهزیستی و گفتوگوی محبتآمیز بود که بنیان خانوادهای الهی و آرام را شکل دادند.
در زندگی مشترک حضرت فاطمه(س) و امیرالمؤمنین علی(ع)، آرامش خانوادگی نهتنها یک احساس بلکه یک ساختار رفتاری و اعتقادی بود.
ایمان و توکل به خدا: محور اصلی زندگی خانوادگیشان ایمان بود. هر تصمیم، رفتار و تعامل در پرتو رضایت الهی شکل میگرفت. حضرت زهرا(س) در سختترین شرایط، مانند فقر و فشار اجتماعی، با توکل و صبر، فضای خانه را آرام نگه میداشتند.
در همان شرایط سخت از کمک به نیازمندان دریغ نمیکردند، بهگونهای که سه روز پی در پی افطارشان را به افراد نیازمند هدیه دادند.
مسئولیت با رضایت: پیامبر(ص) هنگام ازدواج، کارهای خانه را به حضرت زهرا(س) و کارهای بیرون را به حضرت علی(ع) واگذار کردند. این تقسیم وظایف با رضایت کامل انجام شد و باعث جلوگیری از تنش و خستگی روانی در زندگی مشترک شد.
گفتوگوی محبتآمیز و احترام متقابل: حضرت علی(ع) فرمودند: «هرگز فاطمه را به کاری مجبور نکردم و او نیز مرا ناراحت نکرد»؛ این نشاندهنده احترام، محبت و گفتوگوی سالم در خانواده است. حتی در اختلافنظرها، گفتوگو با آرامش و ادب انجام میشد.
سادهزیستی و قناعت: زندگی ایشان بسیار ساده بود؛ با وجود سختیهای مالی، هیچگاه شکایت یا توقعات غیرمنطقی در خانه مطرح نمیشد. حضرت زهرا(س) با کمترین امکانات، خانه را با نور محبت و معنویت روشن میکردند.
در روایت آمده روزی حضرت علی(ع) به حضرت فاطمه(س) فرمودند چرا در زندگی هیچ درخواستی از من نداشتی و چیزی از من نخواستی. حضرت فاطمه(س) در جواب فرمودند که چون پدرم پیامبر(ص) به من فرمودند نکند چیزی از همسرت بخواهی که توان انجام آن را نداشته باشد.
صبر و گذشت در برابر سختیها: در برابر مشکلات زندگی، حضرت زهرا(س) با صبر و بردباری برخورد میکردند و فضای خانه را از تنش دور نگه میداشتند. حضرت فاطمه(س) با وجود داشتن چند فرزند خردسال کارهای منزل را انجام میدادند و با دستان مبارکشان گندم را با آسیاب آرد میکردند، بهگونهای که دستانشان زخم میشد. این رفتار الگویی برای مدیریت بحرانهای خانوادگی است.
حفظ حجاب و عفاف در محیط خانواده: رعایت حجاب و عفاف نهتنها در جامعه بلکه در محیط خانه نیز مورد توجه بود؛ این امر به تقویت اعتماد و امنیت روانی در خانواده کمک میکرد.
روزی پیامبر اکرم(ص) در مسجد از مردم سؤال کردند بهترین چیز برای یک خانم چیست؟ امیرالمؤمنین(ع) به منزل آمدند و این سؤال را از حضرت فاطمه(س) پرسیدند. ایشان در جواب فرمودند بهترین چیز برای یک زن این است (تا جایی که ضرورت ندارد) نه او مرد نامحرم را ببیند و نه مرد نامحرمی او را ببیند.
حضرت فاطمه(س) در واپسین روزهای عمر شریف و کوتاهشان وصیت کردند پیکر ایشان را بهگونهای تشییع کنند که حجم بدنشان پیدا نباشد.
محوریت عبادت و معنویت در خانه: خانه حضرت زهرا(س) محل عبادت، ذکر و مناجات بود؛ این فضای معنوی، آرامش درونی اعضای خانواده را تقویت میکرد. دعای شبانه، نماز شب و تربیت فرزندان با آموزههای الهی از ارکان این آرامش بودند.
ایشان در دعایشان به نیازهای اطرافیان و دیگران توجه خاصی داشتند، بهگونهای که آنها را بر خود مقدم میشمردند. یادگار ذکر تسبیحات حضرت زهرا(س) یکی از نشانههای توجه ایشان به یاد و ذکر خداوند است.
ایکنا- الگوی تربیت فرزندان در سیره تربیتی حضرت فاطمه زهرا(س) چگونه بود؟
حضرت فاطمه زهرا(س) به تغذیه سالم و رشد جسمی فرزندان خود بسیار اهمیت میدادند، بهطوری که گاهی خود گرسنه میماندند، اما فرزندان را سیر میکردند و تلاش داشتند تا آنان را با شیر مادر پرورش دهند. در بیماری فرزندان نیز همیشه به دعا و استعانت از خداوند توجه میکردند.
یکی از اصول مهم در تربیت فرزندان ایشان، تقویت روحیه عبادت و بندگی خدا بود. شبهای قدر فرزندان را بیدار نگه میداشتند و به آنان سحرخیزی و دعا را آموزش میدادند و در زمان غروب از خواب بیدارشان میکردند تا وقت استجابت دعا را از دست ندهند. حضرت زهرا(س) در عمل، الگوی واقعی توکل، خداپرستی و ایثار برای فرزندان بودند و آنها را با مفاهیم دینی از کودکی آشنا کردند.
مهمترین ابزار تربیتی حضرت زهرا(س) رفتار عملی و الگویی ایشان بود؛ چنانکه با اعمال و گفتار خود به فرزندان آموختند که چگونه مردمی، مؤمن، ایثارگر، مهربان و فروتن باشند. در بازیها، شعرهایی با مضامین اخلاقی و اعتقادی میخواندند و کودکان را با ارزشهای اسلامی آشنا میکردند.
حضرت فاطمه(س) همواره با کودکان خود با محبت و احترام رفتار میکردند و در اعمال خود نشان دادند که تکریم، مهرورزی، رعایت عدالت و عدم تبعیض بین فرزندان بسیار مهم است. در حدیث کساء نمونههایی از این رفتار محبتآمیز وجود دارد.
از کودکی فرزندان را به آموزش علم و معارف الهی تشویق میکردند، بهگونهای که امام حسن(ع) را به مسجد میفرستادند تا دانستههای خود را از پیامبر(ص) بیاموزد و نقل کند. همچنین به مسئولیت اجتماعی و نوعدوستی، مانند کمک به نیازمندان و توجه به همسایگان نیز اهمیت میدادند.
