حقوق مردم؛ امانتی که نباید فراموش شود

در کوچه‌های این شهر، جایی که چراغ‌های کم‌نور در باد سرد زمستان می‌لرزد، صحنه‌ای مدام در جریان زندگی روزمره مردم تکرار می‌شود. پیرمردی با دست‌هایی پر از چین و چروک کنار بساط کوچکش نشسته است. زن جوانی با دو فرزند کوچک، قدم‌هایش را آهسته بر سنگفرش‌های سرد می‌گذارد. نگاهش گاه به زمین و گاه به مردمی است که با چهره‌های عبوس در دنیای فکر و خیال غرق شده و هرکدام به نحوی نگران آینده‌اند.

این صحنه‌ها تنها بخشی از سکانش زندگی این مردم است. نگرانی‌های بی‌وقفه مادری که نمی‌داند فردا چه می‌شود، اضطراب پدری که نمی‌تواند هزینه تحصیل فرزندش را تأمین کند، امیدی که روزبه‌روز در آتش مشکلات اقتصادی می‌سوزد و خاکستر می‌شود، همه نشان از بحرانی عمیق دارد که ریشه در بی‌توجهی به عدالت اجتماعی دارد.

قرآن کریم در آیه ۳۲ سوره نساء می‌فرماید: «وَفِي أَمْوَالِكُمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ». و در اموال خود، حقی است برای سائل و محروم». این آیه، تنها یک توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه مسئولیت سنگینی را بر دوش حکمرانان و مدیران جامعه می‌گذارد. وقتی مسئولان فراموش می‌کنند که ثروت کشور تنها برای انباشت یا قدرت‌نمایی نیست، بلکه باید زندگی مردم را تأمین کند، فاصله طبقاتی عمیق‌تر می‌شود و اعتماد عمومی فرو می‌ریزد.

امام علی (ع) در خطبه 194 نهج‌البلاغه نیزمی‌فرماید: «ای مردم بدانید که من بر شما حکومت نمی‌کنم جز برای آن که حقوق شما را نگاه دارم و شما را از تنگدستی برهانم». این سخن امام علی (ع) مثل فانوسی است در تاریکی و یادآوری می‌کند که حکمرانان برای خدمت به مردم منصوب شده‌اند.

اگر کمی دقیق‌تر نگاه کنیم، تأثیر این بی‌توجهی در زندگی روزمره قابل مشاهده است. خانواده‌ای را تصور کنید که به دلیل تورم و افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها، نمی‌تواند معیشت اولیه‌اش را تامین کند. کودکان به جای بازی در کوچه‌ها، مجبور به کار در بازار هستند تا بخشی از نیازهای خانواده تأمین شود. سالمندان با دست‌های لرزان و قلبی پر از نگرانی، پول دارو و درمان خود را نمی‌توانند تهیه کنند. این‌ها واقعیت‌هایی هستند که روح و روان جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: «مَا أَفْلَحَ غَذِيٌّ أَمْسَى جَائِعًا وَ لَمْ يُطْعِمْ إِخْوَانَهُ». خوشبخت نیست کسی که صبحگاهان گرسنه باشد و برادران دینی خود را طعام ندهد. این روایت، نشان می‌دهد که بی‌توجهی به نیازهای اولیه مردم، حتی از منظر دینی، نکوهش شده است. حکمرانان امروز، اگر سفره‌های مردم را خالی بگذارند، تنها عدالت دنیوی را نقض نکرده‌اند، بلکه بار سنگینی از نظر معنوی بر دوش خود گذاشته‌اند.

در واقعیت امروز، زندگی مردم حکایت از افزایش مشکلات معیشتی در سراسر کشور دارد و این بحران معیشتی فقط محدود به یک شهر یا استان نیست؛ بازارها پر از جمعیت‌اند، اما چشم‌های مضطرب مردم به دنبال راهی برای پر کردن سفره‌های خالی است. افزایش قیمت‌ها و تورم مانند خنجری در دل خانواده‌ها فرو می‌رود و امنیت روانی و جسمی آن‌ها را تهدید می‌کند.

امام صادق (ع) در روایتی می‌فرماید: «حق الناس أمانة»، و هر کس آن را ادا نکند، روز قیامت مسئول است». این جمله سنگینی مسئولیت حکمرانان را یادآور می‌شود؛ بی‌عدالتی اقتصادی تنها زندگی مادی را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد. در جامعه‌ای که در آن حقوق مردم رعایت نمی‌شود ارزش‌های انسانی و دینی نیز کمرنگ می‌شود. فراموش نکنیم در نگاه دینی، تأمین معیشت مردم نه تنها وظیفه اجتماعی بلکه یک امر عبادی و اخلاقی نیز هست. قرآن در سوره بقره، آیه ۲۷۰ می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ يَفْرَضُ عَلَيْكُمُ الصَّدَقَاتِ لِيُخْرِجَكُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ». خداوند صدقات را بر شما واجب کرده است تا شما را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آورد. آیه یادآور این نکته است که حمایت از نیازمندان و تأمین معیشت آن‌ها، مسیر نجات و ارتقای جامعه است. حکمرانانی که نسبت به نیازهای مردم بی‌تفاوت باشند، نه تنها عدالت را نقض بلکه مسیر پیشرفت و تعالی جامعه را سد می‌کنند. اما در میان این همه سختی، صدای امید و عدالت همچنان شنیده می‌شود؛ پیام‌هایی که از احادیث دینی و سخنان حکمرانان عادل گذشته منتقل شده‌اند. همان‌طور که امام علی (ع) فرمود: حکومت برای خدمت به مردم است، نه برای بهره‌برداری از ملت. 

تصور کنید حکومتی که به تأمین معیشت مردم توجه دارد: خانواده‌ها با آرامش در خانه‌های خود زندگی می‌کنند، کودکان با امید و تمرکز در مدارس درس می‌خوانند، سالمندان با امنیت خاطر به درمان خود می‌رسند، بازارها پر از حرکت و پویایی است و شهرها، حتی در دل مشکلات، پر از زندگی و نشاط است. این تصویر، نتیجه مستقیم عدالت اجتماعی و توجه به حقوق مردم است، همان چیزی که قرآن و نهج‌البلاغه بارها بر آن تأکید کرده‌اند.

در پایان، وقتی پای صحبت مردم می‌نشینیم، داستان‌های کوچک و بزرگ، همه یک پیام دارند: مردم نیاز دارند دیده شوند، شنیده شوند و زندگی‌شان تأمین گردد. در میان سختی‌ها و تلخی‌ها، یک حقیقت همیشه روشن است: حقوق مردم، امانتی است که در دست حکمرانان نهاده شده و نادیده گرفتن آن، هم زیان دنیوی و هم عقوبت اخروی دارد. توجه به معیشت، نه تنها تکیه‌گاهی برای جامعه، بلکه نقطه امیدی برای قلب‌های خسته مردم است؛ امیدی که حتی در تاریک‌ترین روزها، شعله زندگی را روشن نگاه می‌دارد و یادآور می‌شود که عدالت و توجه به انسان‌ها، ستون اصلی هر حکومتی است.