امر به معروف و نهی از منکر؛ شرط بقای ایمان اجتماعی

به گزارش ایکنا از همدان، همزمان با ماه مبارک رمضان ایکنا درصدد است، یک نکته بارز قرآنی که متناسب با شرایط فعلی جامعه باشد را روزانه براساس هر جزء، مورد بررسی قرار دهد؛ از همین‌رو برای بررسی یک آیه کاربردی در جزء چهارم قرآن کریم، با محمدجواد صدیق، مدرس تفسیر قرآن کریم و مدیر بنیاد قرآن استان همدان گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم:

خداوند در آیه ۱۱۰ سوره آل عمران در جزء چهارم می‌فرماید: «كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ۗ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ ۚ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ؛ شما بهترین امتی هستید که برای اصلاح جوامع انسانی پدیدار شده‌اید، به کار شایسته و پسندیده فرمان می‌دهید و از کار ناپسند و زشت بازمی‌دارید، و از روی تحقیق، معرفت، صدق و اخلاص به خدا ایمان می‌آورید. و اگر اهل کتاب ایمان می‌آوردند قطعاً برای آنان بهتر بود؛ برخی از آنان مؤمن به قرآن و پیامبرند و بیشترشان فاسقند.»

خداوند در این آیه به این نکته تأکید دارند که شما با محوریت ایمان امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید. بنابراین یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های بهترین امت بودن ایمان به خداوند و امر به معروف و نهی از منکر است؛ در حقیقت از این آیه چنین برمی‌آید که در اسلام سکوت معنایی ندارد و یک مسلمان حقیقی نمی‌تواند نسبت به بدی‌ها و زشتی‌هایی که می‌بیند بی‌تفاوت باشد.

یک شخص مسلمان نمی‌تواند در مجلسی بنشیند که در آن به راحتی گناه انجام می‌شود و این فرد بی‌تفاوت از کنار آن بگذرد. براساس این آیه از قرآن مسلمان مسئول اصلاح جامعه است و باید در جهت اصلاح آن بکوشد از همین‌رو امام علی(ع) می‌فرمایند: «تمامی عبادت‌ها در مقابل امر به معروف و نهی از منکر مانند قطره آبی در کنار دریاست.» که متأسفانه این امر در جامعه فعلی ما تا حدودی به فراموشی سپرده شده است.

آنچه در این بین از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است شناسایی و اشراف کامل یک آمر به معروف و ناهی منکر به مسئله است. باید توجه داشته باشیم آنچه را که به آن امر به معروف می‌کنیم قرآن و اهل بیت(ع) به آن تأکید کرده باشند و آنچه را که دیگران را از آن نهی می‌کنیم قرآن کریم و اهل بیت(ع) آن را نهی کرده باشند.

در آیه ۱۰۴ همین سوره خداوند می‌فرماید: «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ۚ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ و باید از شما گروهی باشند که همه مردم را به‌سوی خیر [اتحاد، اتفاق، الفت، برادری، مواسات و درستی] دعوت کنند، و به کار شایسته و پسندیده وادارند، و از کار ناپسند و زشت بازدارند؛ و اینانند که یقیناً رستگارند.»

امروزه اگر می‌بینیم که در جامعه فساد زیاد شده از بی‌حجابی گرفته تا مسائل دیگر به این علت است که یکی از مهم‌ترین اصول قرآنی نادیده گرفته شده است. یکی از واجبات مهم دین ما همین امر به معروف و نهی از منکر است.

البته باید دقت داشته باشیم که امر به معروف و نهی از منکر را با زبانی نرم و بیانی شیوا بگوییم؛ همان‌گونه که خداوند در سوره طه به حضرت موسی(ع) و هارون می‌فرماید با زبانی نرم به سراغ فرعون بروید، بنابراین اولین مرحله آن است که انسان با زبانی نرم و با استدلال به امر به معروف بپردازد.

از دیگر اصول و شرایط امر به معروف آن است که با عقلانیت با طرف مقابل سخن بگوییم. در آیات دیگری از قرآن کریم در این باره می‌خوانیم: «ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ۖ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ ۖ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ؛ مردم را با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن، و با آنان به نیکوترین شیوه به بحث و مجادله بپرداز، یقیناً پروردگارت به کسانی که از راه او گمراه شده اند و نیز به راه‌یافتگان داناتر است.» دعوت به‌سوی پروردگار با دلایل عقلی، نرمی و با خیرخواهی و بدور از خشونت از جمله اصول امر به معروف است.

باید توجه داشته باشیم که امر به معروف و نهی از منکر با مطلبی که در سوره بقره آمده و می‌فرماید: «لا اِکْراهَ فِی الدّین» تعارضی ندارد گر چه اجباری در دین وجود ندارد، اما صیانت از اخلاق عمومی یک مطلب مهم است و نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد. بنابراین، امر به معروف و نهی از منکر رکن مهم هویت اسلامی و شرط بقای ایمان اجتماعی و لازمه‌ جلوگیری از فساد است و ترک آن نیز علاوه بر سقوط معنوی، موجب از بین رفتن هویت دینی جامعه خواهد شد.