قابل قیاس نبودن، مانع اسوه بودن نیست + فیلم
شناخت مقام و منزلت پیامبر اعظم اسلام، حضرت محمد(ص)، از اساسیترین مباحث معرفتی در اندیشه اسلامی است؛ چراکه هر اندازه فهم ما از جایگاه آن حضرت عمیقتر و صحیحتر باشد، تبعیت و الگوگیری ما نیز آگاهانهتر و ثمربخشتر خواهد بود. در این مسیر، بهترین راه آن است که به سراغ نزدیکترین و آگاهترین افراد به حقیقت وجودی ایشان برویم؛ یعنی اهل بیت عصمت و طهارت(ع)، که وارثان حقیقی علم و کمال نبویاند و سخنشان روشنترین آیینه برای شناخت قله رفیع نبوت است.
خبرگزاری ایکنا، سلسله درسگفتار رمضانی با عنوان پای سخن رسول(ص)، را با بیان عبدالحسین طالعی، استاد دانشگاه، پژوهشگر و نویسنده تهیه کرده است تا در قالبی کوتاه و منظم، نکاتی از سیره، اخلاق و درسهای زندگی پیامبر اکرم(ص) را مرور کند. آنچه در این مجال تقدیم میشود تأملی است در همین نگاه؛ نگاهی که از بیان نورانی اهل بیت(ع) آغاز میشود و میکوشد نسبت میان عظمت بیکران رسولالله و امکان الگوگیری از ایشان را تبیین کند. آیا «قابل قیاس نبودن» با دیگران، مانعی برای اسوه بودن است؟ یا آنکه میتوان در عین باور به اوج دستنیافتنی مقام نبوی، راه هدایت و تبعیت را نیز یافت؟ این نوشتار در پی آن است که با بهرهگیری از بیانات معصومان(ع)، پرتوی بر این حقیقت بیفکند و افقی روشنتر برای معرفت و محبت نسبت به پیامبر خدا بگشاید. در ادامه بخش دوم این درسگفتار را میخوانیم و میبینیم:
«السلام علیک یا رسولالله»
دومین درس از زندگی و سیره نبوی که تقدیم عزیزان و گرامیان میکنم، اشاره به این مطلب است که ما در باب وجود مقدس پیامبر(ص) باید ببینیم وارثان بهحق ایشان که آشناترین افراد با این قله کمالات بودند، چگونه درباره او سخن گفتهاند و همان بیانات را سرلوحه کار خود قرار دهیم.
وقتی به سراغ این بزرگواران، یعنی وارثان بهحق کمالات رسولالله میرویم، میبینیم که امیرالمؤمنین(سلاماللهعلیه) درباره پیغمبر و اهل بیت(ع) تعبیر «لا یُقاس» را به کار میبرد؛ یعنی قابل قیاس نیستند. این «قابل قیاس نبودن» گاهی این شبهه را ایجاد میکند که اگر قابل قیاس نیستند، پس چگونه میتوانند عامل هدایت باشند و برای ما اسوه و الگو قرار گیرند؟ پس تکلیف چیست؟
امام رضا(علیهالسلام) این مسئله را حل کردهاند. ایشان کلامی در وصف امام، بهعنوان جانشین پیغمبر(ص)، دارند؛ اما میخواهم عرض کنم که این بیان در شأن خود پیغمبر نیز صادق است. امام رضا(علیهالسلام) درباره امام معصوم میفرماید: «هو بحیث النجم من ید المتناولین»؛ امام مانند ستاره است. میخواهم عرض کنم که رسولالله نیز همینگونه است. این بحث جای تفصیل دارد و در این مجال اندک فرصت پرداختن کامل به آن نیست، اما به اندازه فرصت اشاره میکنم.
فرمود: مانند ستارهای است که «متناول»؛ یعنی کسی که دست خود را دراز میکند تا آن را بگیرد، هرگز نمیتواند آن ستاره را در مشت خود جای دهد. امام رضا(ص) در واقع میخواهند بفرمایند هیچ فکری، هیچ عقلی، هیچ وهمی و هیچ فهمی یارای آن را ندارد که عظمت مقام رسولالله و عظمت مقام امام معصوم را در خود بگنجاند.
بهعنوان مثال عرض میکنم: گاهی وقتی این سخن گفته میشود، برخی میپرسند آیا باید عقل را تعطیل کنیم؟ میگویم نه، عقل را تعطیل نکنیم؛ بلکه به حکم عقل بنگریم. همانگونه که بر ترازوی زرگری نوشتهاند ظرفیت این ترازو مثلاً ۲۰ یا ۵۰ گرم است. این ترازو برای کار زرگری کار خود را بهخوبی انجام میدهد، اما اگر بخواهیم یک صندوق میوه را با ترازوی زرگری بسنجیم، این ترازو پاسخگو نیست.
مقامات و عظمت رسولالله در اوجی است که با فکر، دانش و اندیشه محدود ما سازگار و قابل سنجش نیست. پس همانگونه که دست انسان عادی به ستاره نمیرسد، هیچ فکر و عقل و فهم و وهمی نیز به کمالات و مقامات رسولالله نمیرسد. اما همان ستاره، در همان اوج خود، راهنمای زمینیان است. دوستان عزیز واقفاند که در سفرهای دریایی، با وجود گذشت زمان و پیشرفت فناوری، هنوز هم ستارگان جهت و راه را نشان میدهند.
میخواهم عرض کنم که پیغمبر خدا در عین آن اوج، هم اسوه است و هم قابل تبعیت و باید از او تبعیت شود. این بحثی جداگانه است؛ اما در عین حال، دارای مقامات فوقالعاده است. بنابراین اگر درباره مقامات آسمانی و کمالات ملکوتی پیغمبر سخنی گفته شد، نه تعجب کنیم و نه انکار؛ بلکه به حکم عقل بپذیریم که چنین امری ممکن است. البته طبیعتاً روایت مربوطه باید بررسی و ارزیابی شود؛ این مطلب بدیهی و طبیعی است.
پس تا اینجا میخواهم عرض کنم که پیغمبر خدا قابل قیاس با دیگران نیست؛ دارای عظمتی ویژه است. در حدیثی آمده است که پیغمبران مکلفاند به اندازه عقل مردم با آنان سخن بگویند. در ادامه، امام معصوم فرمودند که رسولالله هرگز به اندازه کنه عقل خود با کسی سخن نگفت؛ چراکه مخاطبی در آن مرتبه نیافت. وقتی مخاطبی در آن سطح پیدا نشود، طبیعی است که سخن در آن سطح نیز گفته نشود.
همانگونه که یک استاد دانشگاه وقتی با چند دانشآموز کلاس اول ابتدایی روبهرو میشود، به اندازه سطح آنان سخن میگوید و نمیتواند تمام دانش دانشگاهی خود را به آنان منتقل کند؛ اما در همان حدی که خود را پایین میآورد و با آنان سخن میگوید، مطالبی بیان میکند که برایشان مفید و راهگشاست.
قصه رسولالله با ما نیز شبیه همین است. به تعبیر دیگر، ایشان همچون استادی در مرتبهای بسیار والا هستند که برای سخن گفتن با ما، خود را پایین میآورند. ما ممنون و مدیون رسولالله هستیم از این جهت که اینچنین تنزل فرمودند تا با ما همکلام شوند و حقایقی را به ما بیاموزند؛ حقایقی که پس از گذشت پانزده قرن، همچنان تازه، زنده، شاداب، قابل استفاده و قابل تبعیت است.
امیدوارم به عنایت امام عصر(علیهالسلام)، خداوند به ما معرفتی عطا کند که قدر، مقام و منزلت رسولالله را بهتر بشناسیم و آن را در زندگی خود بیشتر جاری سازیم.
