آیه ۱۴۲ سوره بقره؛ منشور راهبردی برای مواجهه با شبهات

به گزارش ایکنا از همدان همزمان با ماه مبارک رمضان ایکنا درصدد است، یک نکته بارز قرآنی که متناسب با شرایط فعلی جامعه باشد را روزانه بر اساس هر جزء، مورد بررسی قرار دهد از همین رو برای بررسی یک آیه کاربردی در جزء دوم قرآن کریم، با حجت‌الاسلام والمسلمین علی الوندی، عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیاء همدان، گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانيم:

خداوند در ابتدای جزء دوم قرآن کریم می‌فرماید: «سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَن قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا ۚ قُل لِّلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚ يَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ؛ به زودی مردم کم‌خرد خواهند گفت: چه چیز آنان را از قبله‌ای که بر آن بودند برگردانید؟ بگو: مشرق و مغرب از آن خداست، هر کس را بخواهد به راه راست هدایت می‌کند» (بقره / آیه ۱۴۲).

این آیه به یکی از حساس‌ترین و سرنوشت‌سازترین لحظات تاریخ صدر اسلام، یعنی تغییر قبله اشاره دارد. مسلمانان تا حدود شانزده یا هفده ماه پس از هجرت، به فرمان پیامبر (ص)، به سمت بیت‌المقدس نماز می‌خواندند. این امر نه تنها یک عبادت، بلکه نمادی از پیوستگی اسلام به سنت انبیای پیشین بود. اما یهود مدینه همواره با این استدلال که پیامبر(ص) قبله مستقلی ندارد، برتری خود را به رخ مسلمانان می‌کشیدند و آن را نشانه تبعیت اسلام از یهود می‌پنداشتند.

بیشتر بخوانید:

• پرده‌برداری قرآن کریم از چهره منافقان در جزء اول

با نزول وحی و فرمان تغییر قبله به سوی مسجدالحرام (کعبه)، جو سنگینی از جوسازی، شبهه‌افکنی و اعتراض از سوی یهود و مشرکان شکل گرفت. آنها با طرح سؤالات مغرضانه‌ای چون «چرا پیامبر به قبله خود پشت کرد؟»، «آیا خداوند از حکم قبلی خود پشیمان شده است؟»، «اگر بیت‌المقدس قبله درستی بود، چرا تغییر کرد و اگر غلط بود، چرا مسلمانان تا دیروز به آن سو نماز می‌خواندند؟»، به دنبال تضعیف روحیه مسلمانان و ایجاد تردید در نبوت پیامبر(ص) بودند. این آیه نازل شد تا پاسخی قاطع و نابودکننده به این طوفان شبهات بدهد.

این آیه پیام‌های عمیق دارد از جمله آنکه به شناسایی ماهیت فکری دشمنان می‌پردازد. قرآن از این جریان شبهه‌افکن با تعبیر دقیق «سُفَهَاءُ» (جمع سفیه: بی‌خردان، کم‌خردان) یاد می‌کند. این واژه‌شناسی عمیقاً آموزنده است.

این آیه به ما می‌آموزد که نباید به هر منتقدی به چشم یک اندیشمند نگاه کرد. گاهی پشت شبهات، نه دانش و خرد، بلکه سفاهت، جهل مرکب و غرض‌ورزی نهفته است.

در فرهنگ قرآن، سفیه کسی است که امور مهم را سبک می‌شمارد و حقایق را با معیارهای نادرست و سطحی می‌سنجد. آنان تغییر قبله را یک نوسان فکری یا یک بازی سیاسی می‌پنداشتند، در حالی که یک انقلاب اعتقادی و هویتی عمیق در حال رخ دادن بود.

دومین نکته مهم از این آیه پاسخ قاطع و مبتنی بر توحید است «قُل لِّلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ» راهبرد قرآن در برابر شبهات، پاسخی چندلایه و ریشه‌دار است. این جمله کوتاه، سه پیام بنیادین دارد:

توحید افعالی؛ همه چیز در جهان، از جمله جهت‌ها، ملک مطلق خداست. اوست که به هر چیز جهت و معنا می‌بخشد. بنابراین، قبله بودن یک مکان به ذات آن مکان نیست، بلکه به فرمان و اراده الهی است.

آزادسازی از قید و بندهای مادی؛ نگاه انسان نباید به شرق و غرب عالم (جهات مادی) محدود باشد. آنچه اصالت دارد، جهت‌گیری به سوی خدا و اطاعت محض از فرمان اوست. اگر فرمان خدا به سمت کعبه است، همان صراط مستقیم است و اگر به سمت بیت‌المقدس بود، آن نیز صراط مستقیم بود.

نشانه بندگی؛ مؤمن واقعی، بنده فرمان خداست، نه بنده مکان. تغییر قبله، میزان تسلیم و بندگی مسلمانان را محک زد تا مشخص شود چه کسانی به دنبال حقیقت‌اند و چه کسانی اسیر عادت و تعصب و سومین نکته کاربردی از این آیه حفظ هویت مستقل و بریدن از وابستگی‌ها است.

این تغییر قبله، یک اعلامیه استقلال برای امت نوپای اسلامی بود. مسلمانان تا پیش از این، از نظر نماد عبادی به یهود وابسته بودند و این وابستگی، همواره طعنه‌ها و برتری‌جویی‌های آنان را به دنبال داشت. خداوند با این فرمان، مسلمانان را به سوی اصیل‌ترین و کهن‌ترین مرکز توحید (کعبه که توسط ابراهیم و اسماعیل بنا شده بود) فراخواند تا هویت کاملاً مستقل و ریشه‌دار خود را بازیابند.

چهارمین نکته کاربردی آیه نقش امام و امت در هدایت را نشان می‌دهد.

در پایان آیه می‌فرماید: «يَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ». این جمله، هم هشدار است و هم بشارت. هشدار به آنان که در گرداب شبهات غرق می‌شوند که اگر لطف الهی نباشد، عقل سلیم نیز ممکن است به بیراهه رود. و بشارت به مؤمنانی که با اخلاص و تسلیم، از فرمان خدا پیروی کردند که این اطاعت، خود مصداق بارز هدایت یافتگی آنان است.

راهکارهای کاربردی برای زندگی امروز براساس آموزه‌های آیه را اینچنین می‌توان بیان کرد. سپر ایمان در برابر شبهات امروزه نیز شبهات و جوسازی‌ها علیه باورهای دینی، به شیوه‌های مدرن‌تری ادامه دارد. شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های معاند و جریان‌های روشنفکریِ مغرض، با طرح سؤالات به ظاهر پیچیده، به دنبال سست کردن پایه‌های ایمان جوانان هستند. راه مقابله، تقویت بنیه علمی و اعتقادی از طریق مطالعه عمیق، پرسش از کارشناسان دینی و شرکت در دوره‌های معرفتی است. ایمانی که بر پایه استدلال استوار باشد، با وزش باد مخالف شبهات، فرو نمی‌ریزد.

همچنین پرهیز از واکنش احساسی و اتخاذ راهبرد پاسخ منطقی را باید مد نظر قرار داد‌.

در برابر شبهات، دو واکنش غلط وجود دارد، عصبانیت و سکوت. عصبانیت نشانه ضعف است و سکوت به معنای پذیرش. قرآن به ما می‌آموزد که با صبر، متانت و استدلال توحیدی پاسخ دهیم. وقتی به ما می‌گویند چرا حجاب؟ چرا نماز؟ چرا...؟ باید بتوانیم با منطق و استدلال، زیبایی و حکمت دستورات الهی را تبیین کنیم، همانطور که خداوند به پیامبرش یاد داد چگونه پاسخ دهد.

تغییر قبله، مسلمانان را حول یک محور واحد (کعبه) جمع کرد. امروز نیز دشمنان به خوبی می‌دانند که قدرت جهان اسلام در اتحاد آن است. از این رو، با شبهه‌افکنی‌های مذهبی (شیعه و سنی)، قومی (فارس و عرب و کرد و...) و سیاسی، به دنبال ایجاد تفرقه در صفوف مسلمانان هستند. ما باید با تأسی به روح این آیه، بر مشترکات توحید، نبوت، قرآن، قبله واحد تأکید کنیم و نگذاریم شبهه‌افکنان در وحدت ما رخنه ایجاد کنند.

اعتماد به وعده‌های الهی و استقامت در صراط مستقیم نیز سومین نکته کاربردی از این آیه است.

خداوند در این آیه و آیات بعدی، به مؤمنان وعده یاری و پیروزی می‌دهد. تغییر قبله در شرایطی رخ داد که مسلمانان در اقلیت بودند و دشمنان از هر سو آنها را احاطه کرده بودند، اما خداوند این رویداد را به یک نقطه عطف تاریخی تبدیل کرد. امروز نیز اگر بر صراط مستقیم بندگی و اطاعت از خدا استقامت کنیم و در برابر طوفان شبهات نلغزیم، یاری خدا شامل حال ما خواهد شد و دشمنان با وجود تمام توان رسانه‌ای و تبلیغاتی خود، ناکام خواهند ماند.

بر همین اساس آیه ۱۴۲ سوره بقره، تنها یک گزارش تاریخی نیست، بلکه یک منشور راهبردی برای مواجهه با شبهات و حفظ هویت دینی در تمام اعصار است. این آیه به ما می‌آموزد که در برابر تندباد سؤالات مغرضانه، ریشه‌های ایمان خود را با توحید محکم کنیم، پاسخ را با منطق بدهیم، وحدت خود را حفظ کنیم و به فردای روشنِ تحت حمایت الهی امیدوار باشیم.