دوگانه «نفس» و «شیطان»

سی و ششمین نشست از سلسله جلسات شرح  مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب پنجمین نشست «آیات مقالات» به مناسبت ماه مبارک رمضان، امروز پنجم اسفند 1404، به شرح و تفسیر و توضیح آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود.

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح برداشتی تفسیری از شمس تبریزی در مقالات پرداخت که با توجه به آیه 15 سوره قصص مطرح و به دوگانه «نفس» و «شیطان» معطوف شده است: «وَ دَخَلَ اَلْمَدِينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِيعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ اَلَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى اَلَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ اَلشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ» (قصص، 15).

وی تأکید کرد دست‌کم دو موضوع درباره این آیه مطرح است، اما شمس در این بخش برگزیده فقط درباره یکی از آن‌ها بحث می‌کند: یکی نسبت کار موسی (ع) به شیطان و یکی ماهیت کار شیطانی.

مقصود از اولی این است که عبارت «هذا من عمل الشیطان» در آیه بر چه معنایی دلالت می‌کند؟ آیا مقصود این است که شیطان در موسی (ع) تصرف کرد و او به کاری شیطانی دست زد یا مقصود این است که منازعه و مقاتله‌ای که موسی (ع) در آن مداخله کرد، کاری شیطانی بود؟

فردوسی مشهدی پس از توضیح درباره ماجرای این مداخله و اشاره به دیدگاه‌های مفسران در این‌باره و ذکر این نکته که حتی مفسران مدافع عصمت حداکثری پیامبران، «ناصواب» بودن با «خطا» (نه گناه) را به موسی (ع) نسبت داده‌اند، به موضوع دوم؛ یعنی ماهیت شیطان پرداخت و افزود: از دید شمس شیطان از پدیده‌ها یا امور معنوی و بی‌صورت است که آن را همان نفس انسانی می‌توان برشمرد. مولانا همین دیدگاه را چنین بازگو کرده است: «نفس و شیطان هر دو یک تن بوده‌اند * در دو صورت خویش را بنموده‌اند / چون فرشته و عقل کایشان یک بُدند * بهر حکمت‌هاش دو صورت شدند».

به همین دلیل شمس در این بخش از گفتارش به روایتی شهیر استناد می‌کند که در متون روایی همه فرقه‌های مسلمان آن را نقل کرده‌اند؛ یعنی این‌که شیطان همچون خون در رنگ‌های انسان روان است و این یعنی نفس آدمی که سراسر وجود مادی انسان را فرامی‌گیرد.

فردوسی مشهدی پس از واشکافی معانی برخی از واژگان دشوار و مبهم در این بخش از مقالات شمس، افزود: شمس به موضوع جمع صورت و معنا و جامعیت سخن آخرین پیامبر اشاره می‌کند و می‌گوید: دریافت امر بی‌صورت دست‌کم برای بسیاری از مردمان ممکن نیست و بنابراین، در این‌باره معنا را با صورت جمع کرده‌اند و به همین دلیل، گزاره‌های معنوی و صوری درباره ماهیت شیطان و پیوند آن با نفس انسان، در آموزه‌های آخرین پیامبر دیده می‌شود.

جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.