دوگانه «آفاق» و «انفُس»

به گزارش ایکنا از خوزستان، سی و نهمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب هشتمین نشست «آیات مقالات» به مناسبت ماه مبارک رمضان، امروز نهم اسفند 1404، به شرح و تفسیر و توضیح آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود.

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح برداشتی تفسیری از شمس تبریزی در مقالات پرداخت که با توجه به آیه 53 سوره فصلت مطرح و به دوگانه «آفاق» و «انفُس» معطوف شده است: «سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ شَهِيدٌ» (فصلت، ۵۳).

وی پس از توضیح و معناشناسی واژه آفاق تأکید کرد: شمس در این بخش از مقالات در قالب «استعاره تهکّمیه»؛ یعنی سخنی که ظاهر ستایش‌گر و باطنش نکوهش‌گری دارد، از مصداق‌های دوگانه «آفاق» و «انفس» در تفسیر مفسران قرآن یاد کرده است. برای نمونه، کسانی گفته‌اند: مقصود از نشان دادن آیات در آفاق، فصل‌های سال (بهار و تابستان و پاییز و زمستان) و مقصود از نشان دادن آیات در انفس، بیماری‌ها و چگونگی بهبود انسان از آن‌هاست. شمس می‌گوید: «زهی تفسیر»؛ یعنی چه خوش تفسیرهایی! اما مقصودش ستایش این تفسیرها نیست، بلکه با توجه به قرائن پایانی سخنش، می‌خواهد به نکوهش چنین تفسیرهایی بپردازد.

فردوسی مشهدی، با اشاره به برخی از تفسیرهای آیه 53 سوره فصلت افزود: درباره مفهوم و مصداق آیات آفاقی اختلافی نیست؛ یعنی پدیده‌های پیرامونی انسان که در یک واژه می‌توان آن را «طبیعت» خواند، اما اختلاف درباره کلمه «انفس» و آیات انفسی است.

به گفته وی، مقصود شمس این است که چرا برخی از مفسران روی‌دادهای سامانه‌های زیستی بدن (سامانه دفاعی، سامانه گردش خون، سامانه گوارش و...) را آیات انفسی برشمرده‌اند؟ مگر انسان فقط جسم است که مقصود از نفس یا خود انسان، روی‌دادهای جسمی او باشد؟

دلیل اصلی مخالفت شمس با این تفسیرها، فروکاستن انسان به جسم او و تفسیر آیات انفسی به روی‌دادهایی است که درون جسم انسان صورت می‌پذیرند. او در دنباله سخنش به این نکته نیز اشاره کرد که شمس خودش در این بخش به تفسیر یا تأویل کلمه «انفس» نمی‌پردازد، بلکه فقط از این فروکاهش گله می‌کند، اما با توجه به قرائن موجود در دیگر گفتارهای او، می‌توان گفت که مقصود وی حتی «جان» و «روان» انسان هم نیست، بلکه چیزی است که از آن با نام «من» یاد می‌کنند و این «من» با روح یگانه است، بلکه یک روح بیش‌تر در جهان نیست و به همین دلیل در پایان سخنش می‌گوید: تفسیر قرآن را باید از خود قرآن بشنوی تا جمال قرآن بر تو آشکار شود؛ یعنی اگر از حجاب‌های جسم و نفس بیرون روی و به آن روح یگانه بپیوندی، مُراد قرآن را درمی‌یابی و خواهی دانست که «انه الحق» در دنباله همین آیه چه معنایی دارد.

فردوسی مشهدی سپس به بخش‌های پایانی بخش برگزیده از مقالات شمس تبریزی پرداخت و پس از خوانش متن و مقایسه آن با این بیت مولانا در مثنوی معنوی که «معنی قرآن ز قرآن پرس و بس * وز کسی آتش زده است اندر هوس»، بر موضوع کیستی «من» و چیستی تفاوت «روح» با «نفس» تأکید کرد.

جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی (گوگل‌میت) برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی ««eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.