دوگانه «قهر» و «لطف»

به گزارش ایکنا از خوزستان، سی‌وهفتمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانشگاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب ششمین نشست «آیات مقالات» به‌مناسبت ماه مبارک رمضان، امروز ششم اسفندماه به شرح و تفسیر آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود.

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح برداشتی تفسیری از شمس تبریزی در مقالات پرداخت که با توجه به آیه 115 سوره مؤمنون مطرح و به دوگانه «قهر» و «لطف» معطوف شده است: «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ.»

وی تأکید کرد: با توجه به سیاق آیات پیشین این آیه؛ یعنی از 105 تا 115، خداوند در روز جزا با گروهی سخن می‌گوید که در بازه زمانی پیش از مرگ، به جهان غیب ایمان نیاورده، بلکه در زندگی دنیا به ریشخند کردن مؤمنان پرداخته‌اند. خداوند در آیه 115 به این گروه از مردمان می‌گوید: آیا می‌پنداشتید شما را گزاف آفریده‌ایم و به‌سوی ما بازنمی‌گردید؟ شمس تبریزی می‌گوید: کسانی این آیه را با توجه به همین سیاق به عداوت و قهر و عتاب و سرزنش و کیفردهی خداوند، ناظر دانسته‌اند، اما خود شمس بر کنار از بافتار و سیاق آیه و شاید با توجه به قرائن قرآنی دیگر درباره اهمیت جایگاه انسان در جهان و اینکه خداوند انسان‌آفرینی خودش را تحسین و او را تکریم کرده است و به پشتوانه این اصل عرفانی که محبت از خداوند سرچشمه گرفته است، این آیه را به محبت و لطف و گله‌مندی مُحب از محبوب ناظر دانسته است؛ یعنی می‌گوید: ای بنده من! من همه امکانات هستی را برای آفرینش تو به‌کار بستم، اما تو در بازه زندگی زمینی‌ات، رویی به آسمان نکردی و به من دل نبستی، بلکه همه سرمایه‌ات را به پای خدایگان دروغین، از میان بردی و ندانستی که سرانجام از من گزیر و گریزی نداری و من تو را به‌سوی خودم بازمی‌گردانم.

به گفته فردوسی مشهدی در شرح این بخش برگزیده از مقالات شمس، غالب بودن قهر خدا بر لطف او یا غالب بودن لطف خدا بر قهر او، دو برداشت یا دریافت خداشناسانه است که موجب می‌شود کسانی این آیه را قهرآمیز یا لطف‌آمیز تفسیر کنند. 

وی پس از واشکافی معانی برخی از عبارات و مثل‌ها و واژگان مبهم در این بخش از مقالات شمس افزود: شمس با توجه به همین دو نوع خداشناسی، در قالب تمثیلی می‌گوید: کسانی را به درون خانه‌ای راه نیست و به‌رغم خواهش آنان، به خانه راه نمی‌یابند و کسانی در خانه‌اند و به‌رغم خواهش آنان درباره بیرون رفتن از آن، نمی‌گذارند از آنجا بیرون روند: «ای خواجه هر کسی حال خود می‌گویند و می‌گویند که کلام خدای را معنی می‌گوییم.» خداوند را موجود قاهری شناختن که از او باید ترسید یا موجود لطیفی که می‌توان به او دل بست، موجب دو نوع تفسیر و تأویل سخن خدا می‌شود.

این استاد دانشگاه در پایان سخن، به بخش‌هایی از حدیقة‌الحقیقة سنایی غزنوی و مثنوی معنوی مولانا اشاره کرد و با توجه به ابیات مندرج در این منابع، به توضیح درباره دیدگاه‌های شمس در این بخش از مقالات پرداخت.

یادآور می‌شود، جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.