نگرشی متفاوت به آیه 44 سوره نحل

به گزارش ایکنا، محمدحسن احمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، شامگاه هشتم اسنفدماه در نشست علمی «نگرشی متفاوت به آیه‌ای پر استناد در مطالعات قرآنی: وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ ٱلذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ» که از سوی انجمن قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، گفت: ما وقتی قصد داریم در مورد سابقه تفسیر سخن بگوییم به آیه «وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ ٱلذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ» استناد کرده و می‌گوییم تفسیر از زمان نزول قرآن شروع شد یا در رو‌ش‌های تفسیری و تفسیر روایی باز به این آیه رجوع می‌کنیم و این روش را به این آیه متکی می‌کنیم.

وی افزود: آیه می‌فرماید ای پیامبر(ص) ما ذکر را بر تو نازل کردیم تا برای مردم بیان کنی آنچه بر تو نازل شده است. ذکر در آیه را ما به معنای قرآن می‌گیریم و درست هم هست. سؤال این است که «ما نزل الیهم» آیا خود قرآن است؟

احمدی بیان کرد: در تفسیر فی ظلال القرآن آمده است که مراد از ما نزل الیهم شرایع سابقه است یعنی قرآن آمده است تا شریعت‌های سابق را برای مردم تبیین کند. قرآن کریم به قرینه این آیه مبین شرایع سابقه هست نه اینکه پیامبر(ص) قرآن را تبیین کند. لازمه این حرف بنده آن نیست که قرآن نیازی به مبین و تبیین ندارد، کما اینکه قرآنیون چنین تفکری داشتند. 

وی اضافه کرد: فخر رازی مطلبی را بر خلاف فی ظلال آورده ولی باز جای اتین پرسش باقی است که اولین بار چرا و چه کسی به آیه مورد بحث برای روش تفسیر روایی استناد کرده است. تفسیر مجمع البیان هم اساساً به تفسیر این آیه اشاره نکرده و فقط فرموده است ما نزل الیهم یعنی احکام شرایع.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران ادامه داد: بنابراین اینکه بنده معتقدم به لحاظ تفسیری، تفسیر این آیه کار مشکلی است به همین دلیل است و کسانی که برای تفسیر روایی به این آیه استناد می‌کنند، باید براهین و دلایل متقن‌تر و مستندات بیشتری بیاورند. روایتی که در ذیل این آیه نداریم و مفردات آیه هم جای بحث دارد. 

وی افزود: التحریر و التنویر هم فرموده است که ما نزل الیهم نمی‌تواند همان ذکر باشد. پس معلوم می‌شود ذکر و ما نزل الیهم دو چیز است. بنابراین در بین اقوالی که در این زمینه وجود دارد، بهترین قول آن است که بگوییم ما نزل الیهم همان شرایع قبل از پیامبر(ص) است و خدا قرآن را به پیامبر(ص) نازل کرده است تا تبیین‌کننده شرایع قبل هم باشد، ضمن اینکه خود قرآن هم توسط پیامبر(ص) تبیین می‌شود. 

احمدی گفت: در بحث فاسئلوا اهل الذکر هم چند قول داریم؛ برخی معتقدند مراد رجوع به اهل بیت(ع) است؛ برخی می‌گویند اهل کتاب و برخی هم اهل قری و کل کسانی که عالم به مسائل بوده‌اند؛ سیاق آیه هم مرتبط با اهل کتاب است لذا اگر مسئله سیاق را هم به برخی اقوال بیفزاییم در آیه بحث در مورد قرآن نیست. 

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: در آیه شریفه هم داریم پیامبر(ص) در اختلافاتی که بین این افراد بوده است، حکم و قضاوت و تبیین بکند، افزود: نکته مؤید دیگر اینکه برخی می‌گویند در زمان پیامبر(ص) مکرم اسلام دوگانگی بین وحی و تبیین داشتیم ولی این دوگانگی نبوده است زیرا به تعبیر علامه طباطبایی خود قرآن کریم مبین است و آیات همدیگر را تبیین می‌کنند. 

وی افزود: البته بنده باز تأکید دارم که قصد بنده نفی روایات در فهم قرآن نیست، بلکه سخن بر سر ایجاد برخی دوگانگی‌های بدون دلیل است. 

احمدی تأکید کرد: در آیه مورد بحث به نظر بنده ذکر همان ما نزل الیهم نیست و برخی تفاسیر هم بر آن تأکید دارند.