مروری بر مهم‌ترین رویدادهای اندیشه و معارف ایکنا در هفته پایانی تیرماه

سرویس اندیشه ایکنا در آخرین هفته تیرماه، مجموعه‌ای از رویدادهای متنوع را پوشش داد. از جمله این رویدادها در بخش دانشگاهی می‌توان به انتشار فراخوان روایت‌گری اربعین به یاد امام شهید از سوی دانشگاه تهران اشاره کرد. همچنین پیش‌خبر سلسله نشست‌های بزرگداشت شیخ شهاب‌الدین سهروردی منتشر شد؛ نشست‌هایی که قرار است هفتم و هشتم مردادماه برگزار شوند.

مرور سفر وزیر علوم به پاکستان نیز از دیگر محورهای این بخش بود؛ سفری که در آن، موضوعاتی چون امضای تفاهم‌نامه، راهکارهای توسعه همکاری‌های علمی، تبادل دانشجو، اعطای بورس تحصیلی و تعامل میان دانشگاه ملی مهارت دو کشور مورد توجه قرار گرفت.

در بخش دیگری از رویدادها، برنامه «سوگواری طنین آزادگی» از سوی معاونت ترویج و توسعه سازمان قرآنی دانشجویان جهاد دانشگاهی برگزار شد. در این رویداد، به شخصیت حر بن یزید ریاحی و نسبت آن با مفاهیم قرآنی و تصمیم‌گیری اخلاقی در شرایط بحرانی پرداخته شد. همچنین سجاد مهدی‌زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، از ۲۷ تیرماه با درس‌گفتارهایی درباره درس‌های اخلاقی شخصیت حر، همراه مخاطبان ایکنا شد و تا پایان هفته، در سه شماره از این مجموعه حضور داشت.

از دیگر بخش‌های این برنامه، طراحی «چالش لحظه حر» بود؛ چالشی که در هر نوبت، از مخاطبان دانشجو خواسته می‌شد با مرور تاریخ کربلا و نسبت آن با زیست امروز، به یک پرسش پاسخ دهند. برای نمونه، از آنان پرسیده می‌شد: «اگر حقیقت را بشناسید، شجاعت تغییر کردن خواهید داشت؟» پاسخ‌ها باید در قالب ۳۰۰ کلمه ارسال می‌شد و به برگزیدگان نیز هدیه‌ای تعلق می‌گرفت.

آیا شفابخشی تربت امام حسین(ع) در قرآن کریم آمده است

مهدیه‌سادات مستقیمی، استاد دانشگاه قم، در نشست علمی «تبیین کلامی-فقهی شفا با تربت امام حسین(ع)» با تبیین مفهوم شفا از منظر تفاسیر، فلسفه و کلام امامیه گفت شفا زمانی معنا دارد که پیش‌تر بیماری وجود داشته باشد و شفابخشی در حقیقت بازگشت انسان به حالت سلامت و الگوی اصلی فطرت است؛ او همچنین توضیح داد که «تربت» در اصطلاح شیعه به خاک حرم مطهر امام حسین(ع) اطلاق می‌شود، هرچند درباره محدوده دقیق آن میان عالمان اختلاف‌نظر وجود دارد، و افزود روایات مربوط به شفابخشی تربت در چند دسته قابل تقسیم‌اند که بخشی از آن‌ها صرفاً بر اصل اثر شفابخش تربت دلالت دارند، بی‌آنکه چرایی و چگونگی آن را توضیح دهند؛ چنان‌که بزرگانی چون شیخ مفید و شیخ طوسی نیز با استناد به این روایات، خوردن تربت و طلب شفا از خداوند را پیش از دارو برای بیمار توصیه کرده‌اند، مگر در مورد مرگ.

تقلیل اندیشه استاد صفایی حائری به ادبیات، ظلم به اوست

در مراسم گرامیداشت بیست‌و‌هفتمین سالگرد رحلت استاد علی صفایی حائری (عین‌صاد) که عصر ۳۱ تیرماه در حوزه هنری انقلاب اسلامی برگزار شد، حجت‌الاسلام‌ والمسلمین محمد قمی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، با اشاره به جایگاه فکری و تربیتی این استاد تأکید کرد یکی از ظلم‌هایی که به او می‌شود، این است که تنها از ادبیات و قلمش سخن گفته می‌شود، در حالی که صفایی حائری اهل لفاظی نبود و بیش از هر چیز، اندیشه‌ورزی، تعقل و ساختن انسان را دنبال می‌کرد. وی با بیان اینکه در آغاز طلبگی از محضر این عالم بهره برده، گفت روح بزرگ، استغنای معنوی و اتکای کامل مرحوم صفایی به خداوند و امیرالمؤمنین(ع) از برجسته‌ترین ویژگی‌های شخصیتی او بود و باید اندیشه‌های این چهره الهی بیش از پیش ترویج شود. در این مراسم که با حضور اندیشمندان و علاقه‌مندان به مکتب فکری استاد صفایی حائری برگزار شد، ضمن پاسداشت مقام علمی و معنوی او، از کتاب جدیدش با عنوان «اقتصاد فراموش‌شده؛ نگرشی نو به نظام اقتصادی اسلامی» نیز رونمایی شد. محمد قمی با تأکید بر اینکه کوتاهی در ترویج اندیشه‌های بلندمردان این مکتب، شایسته نقد و تذکر است، ابراز خرسندی کرد که جریان فکری استاد همچنان ادامه دارد و این شجره طیبه هنوز چشمه‌ای جوشان برای بهره‌مندی نسل‌های بعدی است. پس از آیین رونمایی نیز حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدعبدالرضا هاشمی ارسنجانی، از شاگردان استاد، در سخنانی با ابراز تواضع، جایگاه خود را در برابر اساتید ناچیز دانست و بر امتداد فکری و تربیتی این مکتب تأکید کرد.

پیروی از دین صحیح راهی جز تمسک به ولایت ندارد

در این هفته سلسله جلسات سخنرانی حجت‌الاسلام‌ والمسلمین علوی تهرانی 30 تیرماه در مسجد امیرالمؤمنین(ع) برگزار شد و وی در یکی از این نشست‌ها به تبیین نسبت قرآن و اهل بیت(ع) پرداخت. او با اشاره به رواج این تلقی نادرست که شیعیان به سبب تمسک به اهل بیت(ع) از قرآن فاصله گرفته‌اند، تأکید کرد این برداشت ناشی از غفلت از حقیقت رابطه قرآن، پیامبر(ص) و عترت است؛ زیرا تمسک به قرآن بدون تبعیت از مسیری که رسول خدا(ص) معرفی کرده، معنایی ندارد. وی با استناد به روایات نبوی مانند «علی مع القرآن و القرآن معه» و «کتاب الله و عترتی» گفت توجه به ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) ترجمان وحی الهی و راه فهم درست کتاب خداست.علوی تهرانی در ادامه با تفسیر آیه ۶۸ سوره مائده توضیح داد که مراد از «اقامه کتاب» در تورات، انجیل و دیگر کتاب‌های آسمانی، صرف خواندن و حفظ کردن آنها نیست، بلکه برپا داشتن حقیقی دین الهی است. وی با استناد به روایات، این اقامه را در پیوند با ولایت امیرالمؤمنین(ع) دانست و تصریح کرد از نگاه اهل بیت(ع)، استواری بر دین با تمسک به ولایت معنا می‌یابد. او همچنین تأکید کرد تمسک به اهل بیت(ع) نه تنها موجب مهجوریت قرآن نمی‌شود، بلکه راه وصول به فهم صحیح و عمل حقیقی به وحی الهی است.

اختتامیه همایش «تحقق وعده انتقام» با حضور نمایندگان ادیان الهی برگزار شد 

آیین اختتامیه همایش بین‌المللی «تحقق وعده انتقام» عصر ۳۱ تیرماه به همت پژوهشکده فقه و نظامات اجتماعی وابسته به مجتمع حوزوی امام رضا(ع) و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد؛ نشستی که با هدف تبدیل «وعده مقاومت» از یک شعار و واکنش مقطعی به مسئله‌ای «علمی، چندبعدی و ضابطه‌مند» و با حضور اندیشمندان، نمایندگان ادیان الهی، شخصیت‌های علمی و فعالان جبهه مقاومت شکل گرفت. در این مراسم آیت‌الله علی‌اکبر رشاد، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسن اختری، محمدجواد لاریجانی، خاخام یونس حمامی لاله‌زار، موبد هرمز خسروانی، کشیش گریگوریس نرسیسیانس و حجت‌الاسلام والمسلمین محمود محمدی عراقی حضور داشتند.

حجت‌الاسلام مهدی گرامی‌پور، دبیر علمی همایش، تأکید کرد این رویداد برای بررسی «منظومه‌ای و میان‌رشته‌ای» مفهوم انتقام برگزار شده و در جمع‌بندی مباحث فقهی نیز بر این نکته تأکید شده که پاسخ مشروع باید بر پایه «حجت شرعی، عقلانیت، تناسب و مصالح عمومی» باشد.

آیت‌الله رشاد نیز با اشاره به برگزاری سلسله‌نشست‌ها در تهران و قم، گفت مباحث این همایش می‌تواند به «متن‌هایی قابل استفاده و اثرگذار» تبدیل شود.

در ادامه، ناصر ابوشریف گفت انتقام حقیقی شهدا با «پایداری، عدالت‌خواهی و تداوم مسیر مقاومت» محقق می‌شود و خون‌خواهی را بخشی از یک «پروژه تمدنی، اخلاقی و انسانی» دانست.

خاخام حمامی لاله‌زار نیز با ترجیح تعبیر «خون‌خواهی» بر انتقام، تأکید کرد پاسخ به جنایت باید در چارچوب «حرمت انسان» و به گونه‌ای باشد که «مانع تکرار ظلم» شود.

موبد هرمز خسروانی خون‌خواهی را زمانی مؤثر دانست که به «بازدارندگی ساختاری» در برابر جنایتکاران بین‌المللی بینجامد و کشیش نرسیسیانس نیز گفت: خون‌خواهی نباید «انتقام بی‌خردانه» باشد، بلکه باید با «خرد، قانون و عدالت» به برقراری نظم در برابر شر منتهی شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسن اختری نیز با تأکید بر اینکه انتقام در منطق اسلام به معنای «اجرای عدالت» است، یکی از جلوه‌های آن را «بیرون راندن آمریکا از منطقه» و پیگیری این مطالبه در مجامع علمی، حقوقی و بین‌المللی عنوان کرد؛ در مجموع، این همایش «صیانت از ساحت بشر» و ایجاد بازدارندگی در برابر ظلم را به‌عنوان راهبردی نوین در حکمرانی جهانی برجسته کرد.

در این زمینه دو گزارش مفصل دیگر تقدیم مخاطبان شد: 

ترور تنها با «ترور متقابل» متوقف می‌شود؛ جسارت دشمن با پاسخ عملی می‌شکند

مفهوم قرآنی «انتقام»؛ بازدارندگی از ظلم و برقراری عدالت در برابر متجاوزان

عاشورا صحنه تجلی سنت‌های هدایت و اضلال است

حجت‌الاسلام‌والمسلمین قاسم ترخان، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در نشست علمی «عاشورا و ارتباط سنت‌های الهی با علوم انسانی» که از سوی مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد، با تبیین مفهوم سنن الهی، آن‌ها را قوانین حاکم بر اداره جهان از سوی خداوند دانست و توضیح داد که این سنن با قوانین طبیعی تفاوت دارند و برخی مطلق، برخی وابسته به اراده انسان و برخی مشروط‌اند؛ به گفته وی، سنت‌هایی چون برکت، نصر و حفظ دین، در پیوند با کنش انسان معنا می‌یابند، هرچند اصل تحقق آن‌ها در مسیر تکاملی تاریخ قطعی است. او عاشورا را مظهر تجلی سنت‌های هدایت و اضلال، نصر، معیت، امداد ویژه و خلف دانست و تأکید کرد واقعه کربلا نمونه برجسته «ابتلائات اختیاری» است؛ ابتلائاتی که انسان آگاهانه در مسیر حق، امر به معروف و مقابله با ظلم برمی‌گزیند و امام حسین(ع) نیز با همین منطق، سختی‌ها و مصائب عاشورا را برای تحقق هدایت، امامت و پیروزی تمدنی حق به جان خرید.

انتقام از جنایتکاران، مسئولیتی عمومی در نگاه فقهی است

حجت‌الاسلام‌ والمسلمین سعید صلح‌میرزایی، عضو مجلس خبرگان رهبری، در همایش «تحقق وعده انتقام رهبر شهید» که از سوی دانشگاه باقرالعلوم(ع) برگزار شد، با تبیین مبانی فقهی انتقام از رهبر شهید، فرماندهان مقاومت و ملت ایران، خون‌خواهی از جنایتکاران را فراتر از یک حق فردی و در حد یک «واجب اجتماعی» دانست و تأکید کرد این مسئولیت تنها متوجه نیروهای نظامی نیست، بلکه همه اقشار از جمله رسانه‌ها و نخبگان نیز در تحقق آن سهم دارند. وی با اشاره به کاربرد مفهوم انتقام در قرآن و پیوند آن با مفاهیمی چون «ثار» و خون‌خواهی در متون دینی، توضیح داد که برخلاف قصاص که دایره‌ای محدودتر دارد، خون‌خواهی ناظر به ساحت گسترده‌تری از مجازات ظالمان است و در شرایط جنگ با کفار حربی، هر اقدامی که به کاهش تهدیدات، ایجاد بازدارندگی و ترساندن دشمن بینجامد، دارای پشتوانه فقهی است و می‌تواند موجب تشفی خاطر مؤمنان شود.

در ادامه بخش اخبار اندیشه این هفته، سه یادداشت با محورهای فکری، دینی و تمدنی تقدیم مخاطبان شد؛ یادداشت نخست با عنوان «بازخوانی کارکرد تمدنی و اجتماعی حوزه در پرتو اندیشه شهید آیت‌الله خامنه‌ای» به بررسی جایگاه حوزه در نسبت با جامعه و تمدن‌سازی پرداخت، یادداشت دوم با عنوان «حقیقت صبر در پرتو نامه امام صادق(ع) به عبدالله بن حسن» ابعاد اخلاقی و معرفتی صبر را واکاوی کرد و یادداشت سوم با عنوان «چگونه انقلاب اسلامی فلسفه «خودی» اقبال را معنا کرد» به نسبت میان اندیشه اقبال و تجربه تاریخی انقلاب اسلامی پرداخت. یادداشت دیگر به موضوع الهیات تحریم پرداخت اینکه  «چگونه مفاهیم کلامی یهودی و مسیحی به استخدام سیاست جدید غرب درآمدند» این چهار یادداشت در مجموع کوشیدند از منظرهای مختلف، پیوند میان میراث دینی، خودآگاهی فکری و افق تمدنی انقلاب اسلامی را برای مخاطبان تبیین کنند.

مهلت ارسال آثار کتاب‌سال حوزه تا پایان مرداد تمدید شد

دبیر بیست‌وهشتمین دوره کتاب‌سال حوزه در نشست خبری این همایش اعلام کرد: مهلت ارسال آثار تا پایان مردادماه تمدید شده است؛ او با اشاره به تأخیر در آغاز فراخوان به دلیل حوادث اخیر، از استقبال گسترده پژوهشگران خبر داد و گفت این دوره علاوه بر تمرکز بر هفت محور اصلی از جمله «جهاد تبیین»، «وحدت اسلامی»، «حوزه و روحانیت»، «آسیب‌های اجتماعی»، «مقاومت»، «سبک زندگی اسلامی» و «اقتصاد مقاومتی»، دارای دو جایزه ویژه نیز هست که یکی به مناسبت ۱۵۰۰مین سال میلاد پیامبر اکرم(ص) تعریف شده و آثار پژوهشگران غیرحوزوی مرتبط با این موضوع نیز پذیرفته می‌شود؛ به گفته وی تاکنون هزار اثر به دبیرخانه رسیده و هدف این همایش سنجش میزان تولیدات علمی و ارزیابی پاسخگویی مراکز پژوهشی به نیازهای کشور است و مراسم اختتامیه نیز زمستان امسال برگزار خواهد شد.

استنباط فقهی برای پدیده‌های نوظهور نیازمند «کار میدانی» است، نه تحلیل‌های تئوری

آیت‌الله ابوالقاسم علیدوست در مراسم رونمایی از کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین در بازی‌های رایانه‌ای و متاورس»، با تأکید بر ضرورت تحول در روش‌های استنباط فقهی برای عرصه‌های نوظهور، خواستار جایگزینی تحلیل‌های تئوری و «اتاق‌نشین» با «کارهای میدانی» و مطالعات تجربی شد. وی با اشاره به نوسان و تحول دائمی پدیده‌هایی نظیر متاورس و فضای مجازی، هشدار داد که صدور احکام فقهی بدون استقرار کامل موضوع و تنها بر پایه حدس و گمان یا «مدگرایی» علمی راهگشا نیست؛ از این رو فقیه باید برای درک دقیق پیامدها—نظیر تأثیر بازنمایی چهره معصومین بر باورهای مخاطب—به جای اکتفا به احتیاط‌های سنتی یا تحلیل‌های کتابخانه‌ای، با بهره‌گیری از داده‌های میدانی و واقع‌بینانه، عرف و اقتضائات زمان و مکان را در استنباط‌های خود لحاظ کند.

بخش بزرگی از رهنمودهای رهبر شهید درباره حوزه‌ها هنوز روی میز است

آیت‌الله احمد مبلغی در گفت‌وگویی به مناسبت شهادت رهبر شهید، با اشاره به ویژگی‌های برجسته فقهی و فکری او گفت: ایشان با تکیه بر مطالعات عمیق تاریخی و ادبی، در واژه‌شناسی و فهم دقیق آیات، روایات و نصوص رویکردی ممتاز داشتند و بسیاری از نقدهایشان نیز بر پایه تحلیل واژگانی و رفع خطاهای فهم شکل می‌گرفت. به گفته او، رهبر شهید در اجتهاد تحت تأثیر فضای رایج فقهی قرار نمی‌گرفت، به «آراء شاذ» توجه می‌کرد و با استقلال رأی، برخی دیدگاه‌ها را می‌پذیرفت یا رد می‌کرد؛ رویکردی که در موضوعاتی مانند غنا نیز به‌خوبی دیده می‌شد.مبلغی همچنین با تأکید بر «مجموعه‌گرایی» در فهم نصوص، توضیح داد که ایشان به‌جای بررسی پراکنده، مجموعه‌ای از آیات و روایات را در کنار هم می‌دید تا از دل آن‌ها یک گفتمان فقهی استخراج کند. او در ادامه به ویژگی‌های اخلاقی و اجتماعی رهبر شهید، از جمله تواضع، خودسازی، توجه به «شاکله انسانی» و اهمیت تغییر «نرم‌افزار رفتار جامعه» اشاره کرد و گفت این نگاه در سیاست‌گذاری، فرهنگ‌سازی، مواجهه با استکبار، صهیونیسم و نیز بازتعریف نقش روحانیت و به‌روز شدن حوزه‌های علمیه اثرگذار بوده است.

واکاوی تحریفات عاشورا در قالب یک کتاب صوتی

نسخه صوتی کتاب «جامعه‌شناسی تحریفات عاشورا» نوشته سیدعبدالحمید ضیایی با صدای زرین موسوی از سوی نشر «هزاره ققنوس» منتشر شد؛ اثری که با رویکردی جامعه‌شناسانه و انتقادی، به بررسی تحریفات تاریخی، روایی و آیینی واقعه عاشورا می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد چگونه برخی روایت‌ها و مناسک، معنای اصیل حماسه حسینی را از یک الگوی آگاهی‌بخش و مقاومت‌آفرین به آیینی صرفاً شورمحور و کم‌عمق تقلیل داده‌اند. نویسنده در این کتاب با تکیه بر منابع اصیل، مقاتل و ادبیات منظوم عاشورایی، ضمن هشدار نسبت به «کارناوالی شدن» مناسک عاشورا، بر ضرورت بازخوانی معرفتی و تحلیلی این واقعه تأکید می‌کند.این اثر همچنین به برخی پرسش‌ها و شبهات مناقشه‌برانگیز تاریخی، از جمله روایات مربوط به همسر امام حسین(ع)، ماجرای ناتمام گذاشتن حج، جدا شدن برخی یاران در شب عاشورا و برخی انتساب‌های تاریخی به حضرت زینب(س) می‌پردازد. ضیایی با بیان اینکه مرز خرافه و معنویت بسیار باریک است، تأکید کرده ورود به آسیب‌شناسی این حوزه نیازمند جسارت و دقت پژوهشی است.

«چیستی ایران»؛ روایتی نشانه‌شناسانه از تداوم هویت ایرانی در هزار و صد سال تاریخ

کتاب «چیستی ایران» نوشته محمود فتوحی که به‌ تازگی در ۴۳۷ صفحه از سوی انتشارات سخن منتشر شده، با رویکردی نو در حوزه ایران‌شناسی و مطالعات تمدنی، مفهوم «ایران» را نه صرفاً یک مرز جغرافیایی، بلکه یک «سپهر نشانه‌شناختی هوشمند» معرفی می‌کند که طی یازده قرن و در بستر بیش از سی سلسله پادشاهی، تداوم یافته و بازتولید شده است. نویسنده با تحلیل چکامه‌های سلطنتی و ادبیات مدحی و با تکیه بر شش نظام نشانه‌ایِ جغرافیا، زبان، تقویم، آیین‌ها، تاریخ و اساطیر، و سیاست، نشان می‌دهد که چگونه نخبگان و نهادهای قدرت با بهره‌گیری از عناصر فرهنگی و نمادین، هویت تمدنی ایران را در برابر «ناایران» صورت‌بندی و پیوستگی ملی را در دوره‌های پرآشوب تاریخی حفظ کرده‌اند.

بازخوانی جایگاه شیخ طوسی در تاریخ اندیشه تفسیری شیعه با «علوم قرآنی در تفسیر تبیان»

کتاب «علوم قرآنی در تفسیر تبیان شیخ طوسی» نوشته علی‌اصغر آخوندی با رویکردی علمی و مستند، به بررسی و تحلیل مبانی علوم قرآنی در تفسیر ماندگار «التبیان فی تفسیر القرآن» اثر شیخ‌الطائفه محمد بن حسن طوسی پرداخته و جایگاه این اثر را در تاریخ اندیشه تفسیری شیعه بازخوانی کرده است. نویسنده با مراجعه مستقیم به متن «التبیان»، دیدگاه‌های شیخ طوسی را درباره موضوعاتی چون اعجاز قرآن، قرائات، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول، عدم تحریف، تفسیر به رأی و نسبت عقل و روایت در فهم آیات استخراج و تحلیل کرده و نشان داده است که این مفسر برجسته با رویکردی اجتهادی، نقادانه و جامع‌نگر، نقش مهمی در شکل‌گیری سنت علمی تفسیر قرآن در جهان اسلام داشته است.