میراث ماندگار اقتصادی رهبر شهید

محمدجواد توکلی، کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با ایکنا، با بیان اینکه رهبر شهید انقلاب، شهید آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای شخصیتی ممتاز و برجسته بود، گفت: ایشان تنها رهبر جمهوری اسلامی ایران نبود؛ بلکه نظریه‌پرداز و استراتژیست چیره‌دستی بود که با اندیشه‌ها و تدابیرش بسیاری از معادلات را تغییر می‌داد و افق‌های جدیدی را پیش‌روی سیاست‌گذاری کشور قرار می‌داد.

وی افزود: در عرصه اقتصاد، ایشان از اواخر دهه ۱۳۸۰ دو کلان‌نظریه بنیادین «الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» و «اقتصاد مقاومتی» را مطرح کردند که هر دو به‌عنوان چارچوب‌های راهبردی برای هدایت اقتصاد ایران در دهه‌های آینده قابل ارزیابی است.

الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت؛ بازتعریف مفهوم توسعه

توکلی با اشاره به کلان‌نظریه «الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» تصریح کرد: این الگو ایده‌ای بدیع بود که هم در سطح مفهوم‌پردازی و هم در سطح نظریه‌پردازی، رویکردی تازه محسوب می‌شد. در این چارچوب، ایشان مفهوم «پیشرفت» را به جای مفهوم «توسعه» مطرح کردند.

وی ادامه داد: در ادبیات رایج اقتصادی، توسعه عمدتاً بر شاخص‌های کمی همچون رشد تولید ناخالص داخلی، افزایش سرمایه‌گذاری یا گسترش زیرساخت‌ها تمرکز دارد، اما در نگاه شهید آیت‌الله خامنه‌ای، پیشرفت مفهومی جامع‌تر است که علاوه بر رشد اقتصادی، عدالت اجتماعی و ارتقای معنویت در جامعه را نیز در بر می‌گیرد.

این کارشناس اقتصادی گفت: در واقع از منظر ایشان، جامعه‌ای پیشرفته تلقی می‌شود که در آن رشد اقتصادی با توزیع عادلانه فرصت‌ها و منابع همراه باشد و در کنار آن، ارزش‌های اخلاقی و معنوی نیز در سطح جامعه تقویت شود.

وی افزود: برای شکل دادن به این الگو، ایشان در اواخر دهه ۱۳۸۰ اقدام به تأسیس «مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» کردند که مأموریت آن طراحی چارچوب نظری و تدوین سند جامع این الگو بود. نتیجه این تلاش‌ها نیز تدوین پیش‌نویس سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت شد که افق‌های بلندمدتی برای حرکت کشور در حوزه‌های اقتصادی، علمی، فرهنگی و اجتماعی ترسیم می‌کند.

توکلی تصریح کرد: یکی از ویژگی‌های مهم این الگو، بومی بودن آن است؛ به این معنا که ضمن بهره‌گیری از دستاوردهای علمی و تجربیات جهانی، تلاش شده است مبانی فرهنگی، دینی و تاریخی جامعه ایرانی نیز در آن لحاظ شود تا الگویی متناسب با شرایط کشور ارائه شود.

اقتصاد مقاومتی؛ راهبردی برای مقاوم‌سازی اقتصاد

این کارشناس اقتصادی در ادامه به کلان‌نظریه «اقتصاد مقاومتی» اشاره کرد و گفت: مفهوم اقتصاد مقاومتی در فضای تحریم‌های اقتصادی دهه ۱۳۹۰ توسط شهید آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای معرفی شد. این مفهوم نیز بدیع بود و در کنار مفهوم «تاب‌آوری اقتصادی» که به صورت محدود در ادبیات اقتصاد عدم تعادل مطرح شده بود، نوعی اندیشه اصیل اقتصاد اسلامی را بر پایه مفهوم محوری مقاومت بنا می‌کرد.

وی توضیح داد: اقتصاد مقاومتی در واقع راهبردی برای مقاوم‌سازی ساختار اقتصاد کشور در برابر تکانه‌های بیرونی، فشارهای سیاسی و تحریم‌های اقتصادی است. در این چارچوب تلاش می‌شود اقتصاد کشور به گونه‌ای ساماندهی شود که حتی در شرایط محدودیت و فشار نیز بتواند مسیر رشد و پیشرفت خود را ادامه دهد.

توکلی افزود: با ابلاغ سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی در سال ۱۳۹۲، ابعاد مختلف این مفهوم به‌صورت دقیق‌تر تبیین شد و مؤلفه‌هایی همچون «درون‌زایی»، «برون‌گرایی»، «عدالت‌بنیانی»، «دانش‌بنیانی» و «مردم‌بنیانی» به‌عنوان ارکان اصلی آن معرفی شد.

وی ادامه داد: درون‌زایی به معنای تکیه بر ظرفیت‌ها و منابع داخلی کشور است، در حالی که برون‌گرایی به استفاده از فرصت‌های اقتصاد جهانی و توسعه صادرات اشاره دارد. همچنین دانش‌بنیانی بر نقش علم و فناوری در رشد اقتصادی تأکید می‌کند و مردم‌بنیانی نیز به مشارکت گسترده مردم در فعالیت‌های اقتصادی مربوط می‌شود.

این کارشناس اقتصادی گفت: در چارچوب اقتصاد مقاومتی، تقویت تولید داخلی، کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان، اصلاح نظام بانکی و مالیاتی و حمایت از کارآفرینی از جمله سیاست‌هایی است که می‌تواند به تقویت بنیه اقتصادی کشور کمک کند.

مفاهیم مکمل در منظومه اقتصادی رهبر انقلاب

توکلی در ادامه اظهار کرد: در کنار این دو کلان‌نظریه، رهبر شهید انقلاب مفاهیم اقتصادی بدیعی همچون «جهاد اقتصادی» را نیز معرفی کردند که ادبیات پشتیبان برای دو کلان‌نظریه الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی و اقتصاد مقاومتی را فراهم می‌کرد.

وی افزود: طرح شعارهای اقتصادی سال‌های مختلف نیز در واقع بخشی از همین منظومه فکری به شمار می‌آید. شعارهایی مانند «تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی»، «اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی»، «جهش تولید»، «تولید؛ دانش‌بنیان و اشتغال‌آفرین» و «مهار تورم و رشد تولید» همگی نشان‌دهنده تمرکز جدی ایشان بر مسئله تولید و تقویت بنیان‌های اقتصاد داخلی است.

این کارشناس اقتصادی تأکید کرد: در این چارچوب، توجه ویژه به اقتصاد دانش‌بنیان، حمایت از شرکت‌های فناور، کاهش وابستگی به خام‌فروشی و ایجاد ارزش افزوده در بخش‌های مختلف اقتصادی از جمله محورهایی است که بارها در بیانات و سیاست‌گذاری‌های ایشان مورد تأکید قرار گرفته است.

وی تصریح کرد: نگاه راهبردی شهید آیت‌الله خامنه‌ای به اقتصاد نشان می‌دهد که ایشان اقتصاد را صرفاً مجموعه‌ای از سیاست‌های کوتاه‌مدت نمی‌دانستند، بلکه آن را بخشی از یک منظومه تمدنی می‌دیدند که باید در خدمت پیشرفت همه‌جانبه جامعه اسلامی قرار گیرد.

توکلی در پایان گفت: مجموعه این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که شهید آیت‌الله خامنه‌ای علاوه بر نقش سیاسی و مدیریتی، دارای منظومه‌ای منسجم از اندیشه‌های اقتصادی بودند که می‌تواند به‌عنوان نقشه راهی برای پیشرفت اقتصادی کشور در دهه‌های آینده مورد توجه سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران قرار گیرد.